Γράφει ο Ευγένιος
Ο Αριστοτέλης θα αναγνώριζε ίσως κάτι παράξενα οικείο στη σύγχρονη εξελικτική βιολογία: την προσπάθεια να καταλάβουμε τον άνθρωπο ξεκινώντας από τη φύση του.
Για αιώνες, άλλωστε, αυτή υπήρξε μία από τις μεγάλες φιλοσοφικές αναζητήσεις.
Αν γνωρίζουμε τι είναι ο άνθρωπος, τι χρειάζεται, πώς λειτουργεί και ποιος είναι ο φυσικός του προορισμός, ίσως μπορούμε να γνωρίζουμε και πώς πρέπει να ζει.
Μόνο που ο Δαρβίνος έκανε αυτή την ιδέα πολύ πιο δύσκολη.
Γιατί η εξέλιξη μάς λέει κάτι που ακούγεται απλό, αλλά οι συνέπειές του είναι τεράστιες: η φύση δεν έχει γράψει κάπου ποιο είναι το «σωστό» ανθρώπινο μοντέλο.
Και ακόμη περισσότερο: αυτό που σήμερα θεωρούμε φυσιολογικό είναι συχνά το αποτέλεσμα εκατομμυρίων παλαιότερων αποκλίσεων από κάτι που κάποτε θεωρούνταν φυσιολογικό.
Κάθε μεταβολή που οδήγησε τελικά από έναν μακρινό πρόγονο στον σύγχρονο άνθρωπο ήταν, τη στιγμή που εμφανίστηκε, μια εξαίρεση.
Τη στιγμή που εμφανίστηκε ένας «παράξενος».
Ένας που αποκλίνει από το προηγούμενο μοντέλο.
Αν δεν είχαν υπάρξει ποτέ οι «ανωμαλίες» της φύσης, εμείς θα ήμασταν ακόμη βακτήρια.
Αυτό είναι ίσως ένα από τα πιο απελευθερωτικά συμπεράσματα της εξελικτικής θεωρίας.
Δεν είναι κάθε απόκλιση βελτίωση.
Αλλά κάθε βελτίωση εμφανίστηκε αρχικά ως απόκλιση.
*****
Για να μη χάσετε καμία ανάρτηση της Εποπτείας, γραφτείτε στο εβδομαδιαίο newsletter μας, πατώντας ΕΔΩ
Για τα videos της Εποπτείας, γραφτείτε στο κανάλι μας στο youtube, πατώντας ΕΔΩ
Βρείτε μας και στο tiktok πατώντας ΕΔΩ
*****
Το φυσικό δεν είναι συνώνυμο του καλού
Από το γεγονός ότι κάτι υπάρχει στη φύση δεν προκύπτει ότι είναι καλό.
Η φύση παράγει αλληλεγγύη, αλλά παράγει και επιθετικότητα.
Συνεργασία, αλλά και βία.
Αλτρουισμό, αλλά και εγωισμό.
Η ίδια εξελικτική κληρονομιά που μπορεί να ενισχύει την αλληλεγγύη προς την ομάδα μπορεί, σε διαφορετικές συνθήκες, να τροφοδοτήσει ξενοφοβία, ρατσισμό ή αυταρχισμό.
Άρα το επιχείρημα «είναι φυσικό, επομένως είναι καλό» δεν είναι απλώς αδύναμο, είναι λογικά λανθασμένο.
Αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό σε μια εποχή, κατά την οποία η λέξη «φυσικό» χρησιμοποιείται συχνά σαν να αποτελεί από μόνη της ηθική ετυμηγορία.
Το φυσικό μπορεί να είναι ευεργετικό, μπορεί όμως να είναι και καταστροφικό.
Η φύση δεν έχει ηθική προτίμηση, εμείς έχουμε.
Ο Δαρβίνος δεν μας έκανε λιγότερο ανθρώπινους, μας έκανε πιο ελεύθερους
Αν η βιολογία δεν μας λέει τι είναι καλό, τότε δεν είμαστε καταδικασμένοι να υπακούμε σε ό,τι κληρονομήσαμε.
Η εξέλιξη δεν είναι ένα πρόγραμμα που εκτελούμε.
Είναι το υπόβαθρο μέσα στο οποίο μπορούμε να δημιουργούμε νέες δυνατότητες.
Ο άνθρωπος έχει επιθυμίες, αλλά δεν είναι υποχρεωμένος να υπακούει σε κάθε επιθυμία του.
Έχει ένστικτα, αλλά μπορεί να τα συζητήσει, να τα αμφισβητήσει, να τα μετασχηματίσει.
Η γλώσσα αποτελεί μία από τις σημαντικότερες εξελικτικές μεταβάσεις, επειδή μας έδωσε κάτι που υπερβαίνει τις άμεσες βιολογικές ανάγκες: τη δυνατότητα να διαφωνούμε για ιδέες.
Τα ζώα μπορούν να συγκρουστούν για την τροφή ή το χώρο τους.
Οι άνθρωποι μπορούν να συγκρουστούν για το τι είναι δίκαιο, για το τι είναι όμορφο, για το τι είναι ελευθερία, για το πώς πρέπει να οργανωθεί η κοινωνία, για το αν ένας νόμος είναι δίκαιος ακόμη κι όταν είναι νόμιμος.
Και από αυτή τη δυνατότητα γεννήθηκαν πολιτισμοί, θεσμοί, τέχνη, χρήμα, ηθική, πολιτική.
Με άλλα λόγια, η βιολογία μας έδωσε τη δυνατότητα να ξεπεράσουμε τη βιολογία μας.
Αυτό είναι το σημείο όπου η εξελικτική βιολογία συναντά τον υπαρξισμό.
Ο Σαρτρ το διατύπωσε με τη γνωστή φράση ότι «η ύπαρξη προηγείται της ουσίας»: δεν υπάρχει ένα πλήρως προκαθορισμένο ανθρώπινο σχέδιο που απλώς καλούμαστε να πραγματοποιήσουμε.
Ο de Sousa είναι προσεκτικός: αυτό δεν σημαίνει ότι ο άνθρωπος είναι ένα απόλυτα ελεύθερο, «λευκό χαρτί».
Η βιολογία θέτει πραγματικούς περιορισμούς, αλλά καθορίζει τι είναι δυνατό, όχι τι είναι καλό.
Η αρχαία Ελλάδα μάς έμαθε να ρωτάμε τι είναι ο άνθρωπος και ποια ζωή αξίζει να ζούμε.
Η σύγχρονη επιστήμη δεν ακυρώνει αυτό το ερώτημα, απλώς μας προειδοποιεί να μην περιμένουμε από τη φύση να το απαντήσει.
Η φύση μπορεί να μας εξηγήσει γιατί έχουμε την τάση να φοβόμαστε, να ανταγωνιζόμαστε, να συνεργαζόμαστε ή να επιθυμούμε.
Δεν μπορεί όμως να αποφασίσει αν πρέπει να φοβόμαστε, να ανταγωνιζόμαστε ή να συνεργαζόμαστε.
Αυτό είναι δική μας δουλειά.
Δεν είμαστε οι υπηρέτες μιας προδιαγεγραμμένης «ανθρώπινης φύσης», είμαστε οι κληρονόμοι μιας βιολογικής ιστορίας που μας έδωσε δυνατότητες (και μαζί την ευθύνη να αποφασίσουμε τι θα τις κάνουμε).
Η φύση μάς δημιούργησε, δεν μας ολοκλήρωσε.
Το τελευταίο βήμα είναι δικό μας.-
*****
ΓΡΑΨΤΕ ΤΗΝ ΓΝΩΜΗ ΣΑΣ ΣΤΑ ΣΧΟΛΙΑ
*****
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΑΚΟΜΑ:
Ο Παρθενών είναι ενιαίο έργο τέχνης
Ελλάδα, ισότητα και Δημοκρατία: Αναζητώντας τη χρυσή τομή
Το πρώτο διάγγελμα του Κωνσταντίνου Καραμανλή στις 24 Ιουλίου (video)
Να τελειώνουμε με τους εκφασισμένους ψευτοσυντηρητικούς
Κορνήλιος Καστοριάδης: «Είμαστε ανεύθυνοι για την ιστορία μας;»
Τι σημαίνει η τεράστια επιτυχία της Οδύσσειας;
Λαϊκισμός, η Λερναία Ύδρα της σύγχρονης Δημοκρατίας
Πώς η ευρωπαϊκή ακροδεξιά αλλάζει πρόσωπο, χωρίς να αλλάζει στόχο
Η Αριστερά ήταν και παραμένει σταλινική
Πώς ο πόλεμος στη Μέση Ανατολή γίνεται παγκόσμιος οικονομικός πόλεμος
δεν βρέθηκαν σχόλια επισκεπτών...