Γράφει ο Ευγένιος
Στα έντεκά της χρόνια, η Sarah Berg είχε ένα πρόβλημα που κανείς γύρω της δεν αναγνώριζε ως πρόβλημα.
Δεν μπορούσε να παρακολουθήσει μια συζήτηση.
Καθόταν δίπλα σε μια πισίνα, μαζί με τις φίλες της, και προσπαθούσε να ακούσει μια ιστορία που της έλεγαν.
Η σκέψη της όμως έφευγε διαρκώς: Πότε θα έτρωγε.
Πόσο λίγο θα μπορούσε να φάει.
Αν κάποιος είχε καταλάβει ότι πεινούσε.
Είχε αποφασίσει να τρώει όσο το δυνατόν λιγότερο πριν αρχίσει το γυμνάσιο.
Λίγες μέρες αργότερα, μια μητέρα φίλης την κοίταξε και της είπε ότι είχε αποκτήσει «καινούργια σιλουέτα».
Η γυναίκα πίστευε ότι της έκανε ένα κομπλιμέντο.
Το κορίτσι κατάλαβε κάτι πολύ διαφορετικό: κάτι είχε αφαιρεθεί από πάνω της και, σε αντάλλαγμα, είχε κερδίσει την επιδοκιμασία των άλλων.
Εκείνη τη στιγμή δεν το ήξερε ακόμη, αλλά είχε αρχίσει να μαθαίνει έναν από τους πιο επίμονους κοινωνικούς κανόνες: ότι το σώμα δεν είναι απολύτως δικό μας.
Ότι μπορεί να γίνει αντικείμενο αξιολόγησης, πειθαρχίας, ανταμοιβής και τιμωρίας.
Και ότι, αν μάθεις να το κρατάς «σωστό», μπορεί να κερδίσεις κάτι πολύ μεγαλύτερο από ένα κομπλιμέντο: την αποδοχή.
Αυτό είναι το σημείο από το οποίο αξίζει να αρχίσουμε.
*****
Για να μη χάσετε καμία ανάρτηση της Εποπτείας, γραφτείτε στο εβδομαδιαίο newsletter μας, πατώντας ΕΔΩ
Για τα videos της Εποπτείας, γραφτείτε στο κανάλι μας στο youtube, πατώντας ΕΔΩ
Βρείτε μας και στο tiktok πατώντας ΕΔΩ
*****
Όχι από τη δίαιτα, αλλά από την ελευθερία.
Γιατί, άραγε πόσο ελεύθερος είναι πραγματικά ένας άνθρωπος όταν έχει μάθει από παιδί ότι πρέπει να διορθώνει διαρκώς τον εαυτό του για να γίνει αποδεκτός;
Η πείνα έχει κόστος που δεν φαίνεται στον καθρέφτη
Η Berg, σήμερα γιατρός, περιγράφει την πείνα όχι απλώς ως σωματική αίσθηση αλλά ως μια κατάσταση που καταλαμβάνει γνωστικό χώρο.
Η κλασική έρευνα του Ancel Keys το 1944 έδειξε κάτι ιδιαίτερα αποκαλυπτικό: οι άνδρες που υποβλήθηκαν σε παρατεταμένο περιορισμό τροφής δεν έχασαν τη νοημοσύνη τους.
Η σκέψη τους όμως άρχισε να περιστρέφεται όλο και περισσότερο γύρω από το φαγητό.
Η προσοχή μετατοπιζόταν, οι συζητήσεις διακόπτονταν από σκέψεις για το επόμενο γεύμα, ακόμη και τα ενδιαφέροντά τους άλλαζαν.
Μεταγενέστερες έρευνες έχουν συνδέσει τον ενεργό διατροφικό περιορισμό με χειρότερη μνήμη εργασίας, διατηρούμενη προσοχή και γνωστική ευελιξία.
Το σημαντικό εδώ είναι ότι δεν μειώνεται η νοημοσύνη.
Μειώνεται ο διαθέσιμος χώρος για να τη χρησιμοποιήσεις.
Πρόκειται για μια τελείως διαφορετική διαπίστωση.
Η προσοχή είναι πεπερασμένη.
Αν ένα μέρος της καταναλώνεται καθημερινά από την προσπάθεια να ελέγξεις το σώμα σου, δεν μπορεί ταυτόχρονα να χρησιμοποιηθεί για μια δύσκολη σκέψη, μια δημιουργική ιδέα, μια συζήτηση, μια επαγγελματική απόφαση.
Η Berg το ονομάζει, πολύ εύστοχα, «γνωστικό φόρο».
Και ο φόρος αυτός δεν επιβάλλεται μία φορά.
Μπορεί να εισπράττεται κάθε μέρα, επί δεκαετίες.
Το παράξενο είναι ότι η κοινωνία μπορεί να ανταμείβει τον περιορισμό
Στην ιατρική σχολή, η Berg έμαθε κάτι ακόμη πιο σκληρό.
Ένας άνδρας καθηγητής τής είπε ότι ήταν καλό που είχε «κρατήσει τη σιλουέτα της» και το συνέδεσε με το γεγονός ότι φαινόταν σοβαρή επαγγελματίας.
Δεν είχε ακόμη μιλήσει για ιατρική.
Το σώμα της είχε μιλήσει πρώτο.
Χρόνια αργότερα, μετά τη γέννηση του δεύτερου παιδιού της, αρρώστησε βαριά από νοροϊό, έχασε βάρος και παρουσίασε ακόμη και ίκτερο.
Ένας άνδρας συνάδελφος, βλέποντάς την αδυνατισμένη, της είπε ότι «επανήλθε» και ότι έμοιαζε ξανά με τον εαυτό της.
Το σώμα της ήταν εξαντλημένο.
Η κοινωνική ανάγνωση, όμως, ήταν ότι είχε βελτιωθεί.
Κάπου εδώ βρίσκεται ίσως η πιο σκληρή πλευρά της ιστορίας.
Μπορούμε να επιβραβεύσουμε έναν άνθρωπο για κάτι που του κάνει κακό, αρκεί αυτό το κάτι να ταιριάζει με το πρότυπο που έχουμε συμφωνήσει ότι είναι επιθυμητό;
Τότε η αυτοπειθαρχία παύει να είναι απλώς επιλογή.
Γίνεται νόμισμα κοινωνικής αποδοχής.
Δεν αξιολογούμε μόνο αυτό που κάνεις. Αξιολογούμε το πώς φαίνεσαι ενώ το κάνεις.
Η ανισότητα δεν σταματά στο σώμα.
Η Berg αναφέρεται στην έρευνα που εξέτασε περισσότερα από 750.000 δημοσιεύματα και διαπίστωσε ότι οι γυναίκες πολιτικοί δέχονται περισσότερη κάλυψη για την εμφάνισή τους από τους άνδρες.
Ακόμη και όταν η αναφορά είναι θετική, μπορεί να μειώσει την αντίληψη των ψηφοφόρων για την ικανότητά τους.
Ο άνδρας μπορεί να αλλάξει γραβάτα και να πάει να μιλήσει για την οικονομία.
Η γυναίκα μπορεί να χρειαστεί πρώτα να περάσει από την εξέταση των μαλλιών, του σώματος, του ρούχου και της ηλικίας της.
Αυτό έχει μια πολιτική συνέπεια που αξίζει να προσέξουμε: αν κάποιος πρέπει να καταναλώνει περισσότερη ενέργεια για να αποδείξει ότι είναι αποδεκτός, του μένει λιγότερη για να αποδείξει τι μπορεί να κάνει.
Δεν είναι μόνο θέμα ομορφιάς, είναι θέμα ισότιμης συμμετοχής.
Ο πιο αποτελεσματικός κοινωνικός έλεγχος είναι ο αυτοέλεγχος
Εδώ η υπόθεση γίνεται ακόμη πιο ενδιαφέρουσα, γιατί δεν μιλάμε για έναν καταναγκασμό που επιβάλλεται με νόμο.
Κανείς δεν λέει επισήμως: «Πρέπει να είσαι αδύνατη».
Το λένε όμως οι εικόνες, οι διαφημίσεις, οι παρέες, τα σχόλια, τα «μπράβο, αδυνάτισες», τα ρούχα που φτιάχνονται για ένα συγκεκριμένο σώμα, το λέει η αντίληψη ότι το μεγαλύτερο σώμα σημαίνει λιγότερη πειθαρχία, το λέει η ιδέα ότι η γήρανση είναι κάτι που πρέπει να κρυφτεί.
Και τελικά το λέμε εμείς στον εαυτό μας.
Αυτό είναι ίσως το πιο αποτελεσματικό είδος κοινωνικού ελέγχου: όταν ο εξωτερικός κανόνας μετατρέπεται σε εσωτερική φωνή.
Δεν χρειάζεται πλέον κανείς να σε υποχρεώσει.
Αυτοπειθαρχείσαι, αυτολογοκρίνεσαι, αυτοδιορθώνεσαι, αυτοαξιολογείσαι.
Μπορεί να περάσεις ολόκληρη τη ζωή σου προσπαθώντας να γίνεις ο άνθρωπος που πιστεύεις ότι οι άλλοι θέλουν να βλέπουν.
Η ελευθερία είναι κάτι περισσότερο από την απουσία απαγορεύσεων
Εδώ βρίσκεται, νομίζω, η μεγαλύτερη ιδέα που μπορούμε να κρατήσουμε από το θέμα που θέτει η Berg.
Ελευθερία δεν είναι μόνο να μη σου απαγορεύει κάποιος κάτι.
Ελευθερία είναι να μπορείς να επιλέξεις χωρίς η κοινωνία να έχει δημιουργήσει τόσο ισχυρό κόστος για την επιλογή σου, ώστε να φοβάσαι να την κάνεις.
Τυπικά, κανείς δεν απαγορεύει σε μια γυναίκα να πάρει βάρος, αλλά αν ξέρει ότι θα θεωρηθεί λιγότερο ελκυστική, λιγότερο πειθαρχημένη, ίσως ακόμη και λιγότερο επαγγελματικά αξιόπιστη, η επιλογή της δεν είναι κοινωνικά ουδέτερη.
Κανείς δεν της απαγορεύει να γερνά, αλλά η κοινωνία μπορεί να της υπενθυμίζει καθημερινά ότι η ηλικία είναι ένα ελάττωμα που πρέπει να κρυφτεί.
Κανείς δεν της απαγορεύει να τρώει, αλλά μπορεί να της έχει μάθει από την παιδική ηλικία ότι η πείνα είναι απόδειξη χαρακτήρα και η ικανοποίησή της αποτυχία πειθαρχίας.
Το δικαίωμα επιλογής υπάρχει. Το κόστος της επιλογής όμως είναι άνισο.
Και αυτή είναι μια πολύ πιο σύνθετη έννοια της ελευθερίας.
Το σώμα δεν είναι εχθρός που πρέπει διαρκώς να νικάμε
Η συζήτηση γίνεται ακόμη πιο επίκαιρη με την εξάπλωση των φαρμάκων GLP-1.
Η Berg περιγράφει ασθενείς της που, πέρα από την απώλεια βάρους, περιγράφουν κάτι απροσδόκητο: αισθάνονται ότι έχουν περισσότερο «χώρο» στο μυαλό τους.
Τελειώνουν τις σκέψεις τους, παρακολουθούν τις συζητήσεις, είναι περισσότερο παρούσες.
Η παρατήρηση είναι σημαντική όχι επειδή μας λέει ότι τα φάρμακα είναι η λύση.
Η ίδια η Berg υποστηρίζει το αντίθετο: μπορούν να κάνουν τη φωνή της πείνας πιο ήσυχη, αλλά δεν αλλάζουν την κοινωνική αρχιτεκτονική που αποφάσισε ότι αυτή η φωνή είναι το πρόβλημα.
Ακριβώς εδώ βρίσκεται μια μεγάλη ειρωνεία της εποχής μας.
Εφευρίσκουμε όλο και πιο εξελιγμένα μέσα για να κάνουμε το σώμα να υπακούει σε αυτό που του ζητάμε.
Ίσως όμως το ερώτημα πρέπει να είναι διαφορετικό:
Μήπως χρειάζεται να επανεξετάσουμε αυτό που του ζητάμε;
Το κόστος που δεν καταγράφεται
Η χρόνια διατροφική στέρηση μπορεί να αφήσει επιπτώσεις που είναι πολύ πιο εύκολο να μετρηθούν από την απώλεια μιας σκέψης.
Η Berg αναφέρεται σε έρευνα για την οστική πυκνότητα και στις μακροπρόθεσμες συνέπειες της χρόνιας υποσιτισμού.
Αλλά το πιο ενδιαφέρον κόστος είναι εκείνο που δεν μπορεί να εμφανιστεί σε καμία εξέταση.
Η ιδέα που δεν ολοκληρώθηκε, η υπομονή που εξαντλήθηκε νωρίτερα, η συζήτηση που δεν παρακολουθήσαμε, η δημιουργικότητα που δεν βρήκε ποτέ τον χώρο της, η επαγγελματική ευκαιρία που δεν διεκδικήσαμε επειδή αισθανόμασταν ανεπαρκείς.
Αυτά δεν καταγράφονται σε μια εξέταση αίματος.
Όμως, δεν σημαίνει ότι δεν υπήρξαν.
Να ξαναδώσουμε στον άνθρωπο το δικαίωμα να είναι ο εαυτός του
Η κόρη της Berg είναι σήμερα έντεκα ετών, στην ίδια ηλικία που ήταν εκείνη όταν καθόταν δίπλα στην πισίνα και προσπαθούσε να ακούσει τις φίλες της ενώ σκεφτόταν πότε θα φάει.
Η μητέρα της φίλης της έχει φύγει από την ιστορία, τα προϊόντα της εποχής έχουν αλλάξει, οι λέξεις έχουν αλλάξει.
Η εντολή όμως παραμένει: Να είσαι λίγο πιο λεπτή, λίγο πιο νέα, λίγο πιο όμορφη, λίγο πιο πειθαρχημένη, λίγο περισσότερο «όπως πρέπει».
Και ίσως αυτό είναι το σημείο στο οποίο πρέπει να αντιστρέψουμε τη συζήτηση.
Δεν είναι πρόοδος να καταφέρουμε να πείσουμε περισσότερους ανθρώπους να πειθαρχούν καλύτερα το σώμα τους.
Πρόοδος είναι να χρειάζονται λιγότερη πειθαρχία για να θεωρούνται αποδεκτοί.
Δεν είναι ελευθερία να μπορείς να επιλέξεις ανάμεσα σε δέκα διαφορετικές δίαιτες.
Ελευθερία είναι να μπορείς να αποφασίσεις αν θέλεις να κάνεις δίαιτα χωρίς να αισθάνεσαι ότι η αξία σου εξαρτάται από την απάντηση.
Δεν είναι ελευθερία να μπορείς να αγοράσεις όποιο ρούχο θέλεις.
Ελευθερία είναι να μπορείς να μπεις σε ένα δωμάτιο και να μην προηγείται το σώμα σου από τη σκέψη σου.
Τελικά, ίσως αυτό είναι το πραγματικό ερώτημα που αφήνει πίσω της η Berg: Πόσα πράγματα θα μπορούσαμε να έχουμε σκεφτεί, δημιουργήσει, διεκδικήσει και ζήσει, αν δεν είχαμε περάσει τόσο μεγάλο μέρος της ζωής μας προσπαθώντας να γίνουμε «όπως πρέπει»;
Δεν υπάρχει τρόπος να υπολογίσουμε την απάντηση.
Ακριβώς γι' αυτό αξίζει να κάνουμε, επιτέλους, την ερώτηση.-
*****
ΓΡΑΨΤΕ ΤΗΝ ΓΝΩΜΗ ΣΑΣ ΣΤΑ ΣΧΟΛΙΑ
*****
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΑΚΟΜΑ:
Ο Παρθενών είναι ενιαίο έργο τέχνης
Ελλάδα, ισότητα και Δημοκρατία: Αναζητώντας τη χρυσή τομή
Το πρώτο διάγγελμα του Κωνσταντίνου Καραμανλή στις 24 Ιουλίου (video)
Να τελειώνουμε με τους εκφασισμένους ψευτοσυντηρητικούς
Κορνήλιος Καστοριάδης: «Είμαστε ανεύθυνοι για την ιστορία μας;»
Τι σημαίνει η τεράστια επιτυχία της Οδύσσειας;
Λαϊκισμός, η Λερναία Ύδρα της σύγχρονης Δημοκρατίας
Πώς η ευρωπαϊκή ακροδεξιά αλλάζει πρόσωπο, χωρίς να αλλάζει στόχο
Η Αριστερά ήταν και παραμένει σταλινική
Πώς ο πόλεμος στη Μέση Ανατολή γίνεται παγκόσμιος οικονομικός πόλεμος
δεν βρέθηκαν σχόλια επισκεπτών...