Γράφει ο Ευγένιος
Υπάρχουν στιγμές που η σιωπή λέει περισσότερα από έναν ολόκληρο λόγο κι ο Δεκαπενταύγουστος είναι μία από αυτές.
Η γιορτή της Κοιμήσεως της Θεοτόκου είναι ίσως η πιο παράδοξη μεγάλη γιορτή του ελληνικού καλοκαιριού.
Έρχεται μέσα στην κορύφωση της ζωής, όταν οι πόλεις αδειάζουν, τα χωριά γεμίζουν, οι οικογένειες συναντιούνται, οι πλατείες ζωντανεύουν και οι εκκλησίες γεμίζουν κόσμο.
Και όμως, στο κέντρο της βρίσκεται μια Κοίμηση.
Η Παναγία, η πιο αναγνωρίσιμη γυναικεία μορφή της χριστιανικής παράδοσης, δεν αφήνει πίσω της ένα πολιτικό πρόγραμμα, ένα βιβλίο, μια θεωρία, μια αυτοκρατορία ή μια σχολή σκέψης.
Στα Ευαγγέλια μιλά ελάχιστα.
Δεν διεκδικεί εξουσία, δεν ζητά αναγνώριση, δεν προσπαθεί να επιβληθεί.
Η παρουσία της είναι σχεδόν αντίστροφη από τον τρόπο με τον οποίο συνηθίζει να λειτουργεί ο κόσμος.
Και ίσως ακριβώς γι' αυτό παραμένει τόσο ισχυρή.
Η σιωπή της Παναγίας συνδέεται με μια βαθύτερη κριτική της ανθρώπινης ιστορίας: την αδιάκοπη προσπάθειά μας να υπηρετήσουμε «μεγάλους σκοπούς», αυτοκρατορίες, έθνη, ιδεολογίες, επαναστάσεις και συστήματα που συχνά ζητούν από τον άνθρωπο να θυσιάσει τον εαυτό του στο όνομα κάποιου μεγαλύτερου σκοπού.
Ο άνθρωπος έχει ένα παράξενο ελάττωμα.
Θέλει διαρκώς να φωνάζει.
Οι πολιτικοί φωνάζουν, οι ιδεολογίες φωνάζουν, οι ηγέτες φωνάζουν, οι διαφημίσεις φωνάζουν, τα κοινωνικά δίκτυα φωνάζουν, οι ειδήσεις φωνάζουν, οι άνθρωποι φωνάζουν ο ένας πάνω στον άλλον, όχι επειδή έχουν πάντα κάτι σημαντικό να πουν, αλλά επειδή φοβούνται μήπως δεν ακουστούν.
Και όσο περισσότερο αυξάνεται ο θόρυβος, τόσο περισσότερο η σιωπή μοιάζει με αδυναμία.
Ίσως όμως να συμβαίνει το αντίθετο.
Ίσως η σιωπή να είναι μερικές φορές η πιο δύσκολη μορφή δύναμης.
Η Παναγία δεν προσπαθεί να τραβήξει το βλέμμα πάνω της.
Στον γάμο της Κανά, μία από τις ελάχιστες φράσεις που της αποδίδονται είναι: «Ό,τι σας πει, κάντε το».
Ακόμη και όταν μιλά, λοιπόν, δεν μιλά για τον εαυτό της.
Στρέφει το βλέμμα αλλού.
Αυτό είναι σχεδόν αδιανόητο στον σημερινό κόσμο.
Ζούμε σε μια εποχή στην οποία η δημόσια παρουσία έχει γίνει σχεδόν ταυτόσημη με την αυτοπροβολή.
Πρέπει να έχουμε άποψη, να την εκφράσουμε, να την επαναλάβουμε, να την υπερασπιστούμε, να κερδίσουμε τη συζήτηση.
Και, κυρίως, πρέπει να φανούμε.
*****
Για να μη χάσετε καμία ανάρτηση της Εποπτείας, γραφτείτε στο εβδομαδιαίο newsletter μας, πατώντας ΕΔΩ
Για τα videos της Εποπτείας, γραφτείτε στο κανάλι μας στο youtube, πατώντας ΕΔΩ
Βρείτε μας και στο tiktok πατώντας ΕΔΩ
*****
Η σιωπή θεωρείται κενό, η απουσία θεωρείται αποτυχία, η μετριοπάθεια συχνά θεωρείται αδυναμία, η αμφιβολία θεωρείται έλλειψη αυτοπεποίθησης.
Έχουμε δημιουργήσει έναν πολιτισμό στον οποίο η αξία ενός ανθρώπου συχνά μετριέται από το πόσο χώρο καταλαμβάνει.
Κι όμως, η μορφή που τιμάται περισσότερο στις 15 Αυγούστου είναι μια μορφή που δεν διεκδίκησε ποτέ χώρο.
Ίσως αυτή να είναι η πρώτη μεγάλη υπενθύμιση του Δεκαπενταύγουστου.
Δεν χρειάζεται κάθε σημαντικός άνθρωπος να κάνει θόρυβο.
Η ιστορία είναι γεμάτη ανθρώπους που μίλησαν δυνατά.
Και είναι γεμάτη ανθρώπους που κυβέρνησαν.
Αυτοκράτορες, βασιλιάδες, στρατηγοί, επαναστάτες, δικτάτορες, ηγέτες κομμάτων, ιδεολόγοι.
Πολλοί υποσχέθηκαν ότι γνώριζαν τον δρόμο προς το μέλλον.
Κάποιοι υποσχέθηκαν έναν νέο κόσμο, άλοι μια νέα κοινωνία, άλλοι ένα νέο έθνος, άλλοι μια νέα ανθρωπότητα.
Και πολύ συχνά, ο «μεγάλος σκοπός» κατέληξε να απαιτεί μικρούς ανθρώπους.
Ανθρώπους που έπρεπε να θυσιαστούν, να υπακούσουν, να μισήσουν, να πολεμήσουν ή απλώς να σιωπήσουν για χάρη ενός υποτιθέμενου υψηλότερου στόχου.
Αυτό είναι ένα από τα πιο σκοτεινά μοτίβα της ανθρώπινης ιστορίας.
Η εξουσία σπάνια λέει στον άνθρωπο: «Θυσίασε τον εαυτό σου για μένα».
Του λέει: «Θυσίασε τον εαυτό σου για κάτι μεγαλύτερο από εσένα».
Για την πατρίδα, για την επανάσταση, για την τάξη, για τη φυλή, για την αυτοκρατορία, για την ιστορική αναγκαιότητα, για το μέλλον…
Και έτσι η εξουσία γίνεται ευκολότερα αποδεκτή, γιατί ο άνθρωπος δεν αισθάνεται ότι υπηρετεί έναν άρχοντα.
Αισθάνεται ότι υπηρετεί την Ιστορία.
Η χριστιανική παράδοση αντιστρέφει αυτή την αντίληψη.
Ο Χριστός δεν παρουσιάζει τον άνθρωπο ως αναλώσιμο υλικό ενός μεγάλου ιστορικού σχεδίου.
Αντίθετα, η εντολή «σε εσάς δεν θα είναι έτσι», έρχεται ακριβώς απέναντι στη λογική των αρχόντων που «κατακυριεύουν» τους ανθρώπους.
Και εδώ υπάρχει μια ιδέα που μπορεί να διαβαστεί πολύ πέρα από τη θρησκευτική της διάσταση.
Η εξουσία υπάρχει για τον άνθρωπο.
Ο άνθρωπος δεν υπάρχει για την εξουσία.
Αυτό είναι ένα από τα θεμέλια του σύγχρονου πολιτισμού.
Και είναι πολύ πιο εύκολο να το ξεχάσουμε απ' όσο νομίζουμε.
Το ξεχνά η πολιτική όταν μετατρέπει τον πολίτη σε αριθμό.
Το ξεχνά η οικονομία όταν μετατρέπει τον εργαζόμενο σε κόστος.
Το ξεχνά η ιδεολογία όταν μετατρέπει τον άνθρωπο σε μέλος μιας κατηγορίας.
Το ξεχνά ο εθνικισμός όταν θεωρεί ότι η αξία μιας ανθρώπινης ζωής εξαρτάται από τη σημαία που βρίσκεται πάνω από το κεφάλι της.
Το ξεχνά ακόμη και η καθημερινότητά μας όταν αρχίζουμε να πιστεύουμε ότι η αξία μας εξαρτάται από την επιτυχία, την κατανάλωση, την αναγνωρισιμότητα ή την επιρροή μας.
Έτσι, η σιωπή της Παναγίας αποκτά ένα απρόσμενα σύγχρονο νόημα.
Δεν μας ζητεί να εξαφανιστούμε, μας ζητεί να σταματήσουμε για λίγο να θεωρούμε ότι πρέπει διαρκώς να αποδεικνύουμε την αξία μας.
Ο Δεκαπενταύγουστος έρχεται ακριβώς σε αυτή τη χρονική στιγμή.
Στα μέσα του Αυγούστου.
Στο σημείο εκείνο του καλοκαιριού όπου ο χρόνος μοιάζει για λίγο να επιβραδύνεται.
Οι άνθρωποι επιστρέφουν στα χωριά τους.
Ξαναβλέπουν συγγενείς.
Κάθονται στις πλατείες.
Πηγαίνουν στις εκκλησίες.
Ακούν μουσική.
Τρώνε μαζί και, έστω για λίγες ημέρες, η ζωή αποκτά έναν ρυθμό διαφορετικό από εκείνον της καθημερινής επιτάχυνσης.
Ίσως γι' αυτό η γιορτή της Κοιμήσεως έχει αυτή τη δύναμη.
Μας θυμίζει κάτι που ο σύγχρονος άνθρωπος δυσκολεύεται να κοιτάξει κατάματα: ο χρόνος μας είναι περιορισμένος.
Δεν έχουμε άπειρο χρόνο για να κερδίσουμε.
Δεν έχουμε άπειρο χρόνο για να αποδείξουμε ότι είμαστε σημαντικοί.
Δεν έχουμε άπειρο χρόνο για να συγκεντρώσουμε χρήματα, εξουσία, τίτλους και αναγνώριση.
Έχουμε έναν χρόνο.
Και δεν γνωρίζουμε πόσος είναι.
Αυτό αλλάζει την κλίμακα των πραγμάτων.
Ξαφνικά οι μικρές ανθρώπινες σχέσεις αποκτούν τεράστια σημασία.
Ένας άνθρωπος που αγαπάμε.
Ένα τραπέζι γύρω από το οποίο καθόμαστε.
Ένα χέρι που κρατάμε.
Μια συγγνώμη που δεν ζητήσαμε εγκαίρως.
Ένας άνθρωπος που χρειάζεται τη βοήθειά μας.
Μια κουβέντα που αναβάλαμε.
Η ζωή γίνεται ξαφνικά πολύ πιο συγκεκριμένη.
Και πολύ πιο πολύτιμη.
Αυτό είναι ίσως το πιο βαθύ μήνυμα της Κοιμήσεως.
Ότι απέναντι σε όλες τις μεγάλες αφηγήσεις της Ιστορίας υπάρχει πάντα ο συγκεκριμένος άνθρωπος.
Ο άνθρωπος που πονά, ο άνθρωπος που φοβάται, που ελπίζει, που αγαπά.
Ο άνθρωπος που κάποια στιγμή πεθαίνει.
Και γι' αυτό η φράση του Χριστού που συνδέει το κείμενο με τον Δεκαπενταύγουστο είναι τόσο σκληρή και τόσο επίκαιρη: «Τι θα ωφεληθεί ο άνθρωπος αν κερδίσει όλον τον κόσμο και χάσει την ψυχή του;»
Αν αφαιρέσουμε από αυτή τη φράση το θρησκευτικό της πλαίσιο, μένει ένα ερώτημα που θα μπορούσε να σταθεί αυτούσιο σε οποιαδήποτε φιλοσοφία της ανθρώπινης ζωής: Τι αξίζει να κερδίσεις αν, για να το κερδίσεις, χάσεις αυτό που είσαι;
Μπορεί να αφορά σε έναν άνθρωπο.
Μπορεί σε μια οικογένεια, σε μια κοινωνία, σε ένα ολόκληρο έθνος.
Και ίσως αφορά περισσότερο από ποτέ στον σύγχρονο πολιτισμό.
Γιατί έχουμε γίνει εξαιρετικά καλοί στο να κερδίζουμε.
Παράγουμε περισσότερο, ζούμε περισσότερο, ταξιδεύουμε περισσότερο, γνωρίζουμε περισσότερα, επικοινωνούμε περισσότερο.
Έχουμε περισσότερες επιλογές.
Κι όμως, εξακολουθούμε να παλεύουμε με τα αρχαιότερα ερωτήματα.
Τι έχει αξία;
Τι είναι μια καλή ζωή;
Τι χρωστάμε στον άλλον;
Πόση εξουσία πρέπει να έχει ένας άνθρωπος πάνω σε έναν άλλο;
Πότε η επιτυχία μετατρέπεται σε απληστία;
Πότε η δύναμη μετατρέπεται σε ύβρη;
Πότε ο μεγάλος σκοπός γίνεται δικαιολογία για να ξεχάσουμε τον άνθρωπο;
Δεν υπάρχουν τεχνολογικές απαντήσεις σε αυτά τα ερωτήματα.
Δεν υπάρχουν οικονομικοί δείκτες που να τα λύνουν.
Δεν υπάρχουν εκλογικά αποτελέσματα που να τα απαντούν οριστικά.
Χρειάζεται κάτι παλαιότερο.
Χρειάζεται κρίση, χρειάζεται μνήμη, χρειάζεται μέτρο, χρειάζεται, ίσως, και σιωπή.
Γιατί μόνο όταν σταματάμε να φωνάζουμε μπορούμε να ακούσουμε.
Και μόνο όταν σταματάμε να κυνηγάμε διαρκώς κάτι μεγαλύτερο μπορούμε να δούμε την αξία αυτού που ήδη έχουμε μπροστά μας.
Αυτό κάνει τη σιωπή της Παναγίας τόσο ισχυρή.
Δεν είναι η σιωπή κάποιου που δεν έχει τίποτα να πει.
Είναι η σιωπή κάποιου που δεν χρειάζεται να βάλει τον εαυτό του στο κέντρο.
Σε έναν κόσμο που διεκδικεί διαρκώς την προσοχή μας, αυτό είναι σχεδόν μια πράξη αντίστασης.
Σε έναν κόσμο που μας μαθαίνει να φωνάζουμε, εκείνη σωπαίνει.
Σε έναν κόσμο που μας μαθαίνει να κατακτούμε, εκείνη δείχνει.
Σε έναν κόσμο που μας μαθαίνει να κρίνουμε, εκείνη υπηρετεί.
Σε έναν κόσμο που μας μαθαίνει να μετράμε την αξία με όσα αποκτούμε, η γιορτή της μας θυμίζει ότι κάποια στιγμή όλα αυτά μένουν πίσω.
Και τότε μένει ο άνθρωπος.
Μένει η αγάπη, η μνήμη, η σχέση μας με τον άλλον.
Μένει αυτό που κάναμε όταν κανείς δεν μας κοιτούσε.
Μένει, τελικά, αυτό που γίναμε.
Ίσως γι' αυτό ο Δεκαπενταύγουστος δεν είναι απλώς μια μεγάλη θρησκευτική γιορτή.
Είναι μια ετήσια υπενθύμιση του μέτρου.
Μια μικρή παύση μέσα στον θόρυβο.
Μια υπενθύμιση ότι η ζωή δεν είναι μόνο όσα προλαβαίνουμε να αποκτήσουμε, αλλά και όσα προλαβαίνουμε να αγαπήσουμε.
Και η Παναγία, μέσα στη σιωπή της, μοιάζει να μας αφήνει ένα τελευταίο μάθημα: Δεν χρειάζεται πάντα να μιλάμε περισσότερο.
Μερικές φορές χρειάζεται να ακούμε.
Δεν χρειάζεται πάντα να νικήσουμε.
Μερικές φορές χρειάζεται να αγαπήσουμε.
Δεν χρειάζεται πάντα να κερδίσουμε τον κόσμο.
Χρειάζεται να προσέξουμε μήπως, προσπαθώντας να τον κερδίσουμε, χάσουμε τον εαυτό μας.
Και ίσως αυτό να είναι το πιο επίκαιρο μήνυμα του Δεκαπενταύγουστου για έναν κόσμο που έχει μάθει να φωνάζει τόσο πολύ:
Η σιωπή δεν είναι πάντα απουσία λόγου.
Μερικές φορές είναι η παρουσία μιας αλήθειας που δεν χρειάζεται να φωνάξει.-
*****
ΓΡΑΨΤΕ ΤΗΝ ΓΝΩΜΗ ΣΑΣ ΣΤΑ ΣΧΟΛΙΑ
*****
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΑΚΟΜΑ:
Ο Παρθενών είναι ενιαίο έργο τέχνης
Ελλάδα, ισότητα και Δημοκρατία: Αναζητώντας τη χρυσή τομή
Το πρώτο διάγγελμα του Κωνσταντίνου Καραμανλή στις 24 Ιουλίου (video)
Να τελειώνουμε με τους εκφασισμένους ψευτοσυντηρητικούς
Κορνήλιος Καστοριάδης: «Είμαστε ανεύθυνοι για την ιστορία μας;»
Τι σημαίνει η τεράστια επιτυχία της Οδύσσειας;
Λαϊκισμός, η Λερναία Ύδρα της σύγχρονης Δημοκρατίας
Πώς η ευρωπαϊκή ακροδεξιά αλλάζει πρόσωπο, χωρίς να αλλάζει στόχο
Η Αριστερά ήταν και παραμένει σταλινική
Πώς ο πόλεμος στη Μέση Ανατολή γίνεται παγκόσμιος οικονομικός πόλεμος
δεν βρέθηκαν σχόλια επισκεπτών...