Γράφει ο Ευγένιος
Υπάρχει μια παλιά διαμάχη που μοιάζει σήμερα πολύ πιο επίκαιρη απ' ό,τι όταν ξέσπασε.
Το 1959, ο Βρετανός φυσικός και συγγραφέας C. P. Snow μίλησε στο Cambridge για αυτό που ονόμασε «οι δύο κουλτούρες».
Από τη μία πλευρά ήταν οι επιστήμονες και οι άνθρωποι της τεχνολογίας.
Από την άλλη, οι άνθρωποι των γραμμάτων, της ιστορίας, της φιλοσοφίας και της τέχνης.
Ο Snow θεωρούσε ότι οι δύο κόσμοι είχαν απομακρυνθεί υπερβολικά.
Οι επιστήμονες προχωρούσαν προς το μέλλον, ενώ μεγάλο μέρος της διανοητικής και πολιτισμικής ελίτ παρέμενε αποκομμένο από την επιστημονική επανάσταση που άλλαζε τον κόσμο.
Τρία χρόνια αργότερα, ο κριτικός λογοτεχνίας F. R. Leavis απάντησε με σφοδρότητα.
Δεν διαφωνούσε απλώς με τον Snow.
Έβλεπε στη σκέψη του την έκφραση μιας ολόκληρης αντίληψης για την πρόοδο: της πεποίθησης ότι η επιστήμη, η τεχνολογία, η παραγωγικότητα και η οικονομική ανάπτυξη μπορούν σχεδόν από μόνες τους να οδηγήσουν σε μια καλύτερη κοινωνία.
Η διαμάχη Snow- Leavis πέρασε στην ιστορία ως η σύγκρουση των «δύο πολιτισμών».
Το ενδιαφέρον είναι ότι σήμερα, περισσότερο από έξι δεκαετίες αργότερα, το ερώτημα παραμένει σχεδόν αναλλοίωτο.
Ο άνθρωπος μπορεί να αποκτά όλο και περισσότερη δύναμη χωρίς να αποκτά ταυτόχρονα καλύτερη αίσθηση του σκοπού αυτής της δύναμης;
Αυτό είναι το πραγματικό ερώτημα.
Και ίσως χρειάζεται πρώτα να δικαιώσουμε τον Snow.
Γιατί η πίστη του στην επιστήμη δεν ήταν μια αφελής λατρεία της τεχνολογίας. Ήταν συνδεδεμένη με μια πολύ συγκεκριμένη ηθική θέση.
Ο Snow έβλεπε την επιστημονική και βιομηχανική ανάπτυξη ως έναν από τους βασικούς τρόπους με τους οποίους ο άνθρωπος μπορούσε να μειώσει τη φτώχεια, την πείνα και την υλική στέρηση.
Και η ιστορία, σε μεγάλο βαθμό, τον δικαίωσε.
*****
Για να μη χάσετε καμία ανάρτηση της Εποπτείας, γραφτείτε στο εβδομαδιαίο newsletter μας, πατώντας ΕΔΩ
Για τα videos της Εποπτείας, γραφτείτε στο κανάλι μας στο youtube, πατώντας ΕΔΩ
Βρείτε μας και στο tiktok πατώντας ΕΔΩ
*****
Η επιστήμη άλλαξε τη ζωή μας με τρόπους που καμία προηγούμενη γενιά δεν μπορούσε να φανταστεί.
Η ιατρική, η ηλεκτρική ενέργεια, οι μεταφορές, οι τηλεπικοινωνίες, η γεωργία, η βιομηχανία, η πληροφορική δημιούργησαν έναν κόσμο στον οποίο δισεκατομμύρια άνθρωποι ζουν περισσότερο, ασφαλέστερα και με περισσότερες δυνατότητες από τους προγόνους τους.
Δεν υπάρχει τίποτε συντηρητικό ή αντιεπιστημονικό στο να αναγνωρίζουμε αυτή την πραγματικότητα.
Το πρόβλημα αρχίζει από τη στιγμή που η επιστήμη αποδεικνύεται τόσο επιτυχημένη στο να απαντά στο «πώς», υπάρχει ο κίνδυνος να αρχίσουμε να πιστεύουμε ότι μπορεί να απαντήσει και στο «γιατί».
Και δεν μπορεί.
Η επιστήμη μπορεί να μας πει πώς να παρατείνουμε τη ζωή.
Δεν μπορεί να αποφασίσει τι κάνει μια ζωή άξια να τη ζεις.
Μπορεί να μας βοηθήσει να παράγουμε περισσότερο πλούτο.
Δεν μπορεί να αποφασίσει πόση ανισότητα είμαστε διατεθειμένοι να αποδεχθούμε.
Μπορεί να μας επιτρέψει να επικοινωνούμε ακαριαία με ολόκληρο τον πλανήτη.
Δεν μπορεί να μας πει τι αξίζει να λέμε ο ένας στον άλλο.
Μπορεί να αυξήσει θεαματικά την παραγωγικότητα.
Δεν μπορεί να αποφασίσει τι αξίζει να παράγουμε.
Εδώ βρίσκεται η σημασία των ανθρωπιστικών επιστημών.
Για πολλά χρόνια, ειδικά μέσα στην οικονομία της γνώσης, η συζήτηση για την εκπαίδευση έγινε σχεδόν αποκλειστικά συζήτηση για τη χρησιμότητα.
Τι δουλειά θα βρει ο φοιτητής;
Πόσο θα αυξήσει το εισόδημά του;
Πόσο ανταγωνιστική θα είναι η οικονομία;
Ποιες δεξιότητες ζητά η αγορά;
Όλα αυτά είναι απολύτως θεμιτά ερωτήματα.
Αλλά δεν μπορούν να είναι τα μόνα.
Γιατί αν το πανεπιστήμιο εκπαιδεύει μόνο ανθρώπους για να κάνουν αποτελεσματικότερα τη δουλειά τους, τότε παύει σταδιακά να είναι χώρος στον οποίο μαθαίνουμε να σκεφτόμαστε για το είδος της κοινωνίας που θέλουμε.
Και αυτό δεν είναι μικρή απώλεια, είναι απώλεια πολιτισμού.
Ο άνθρωπος δεν χρειάζεται μόνο να ξέρει πώς λειτουργεί ένας κινητήρας.
Χρειάζεται να μπορεί να συζητήσει τι είδους κοινωνία θέλει να κινεί αυτός ο κινητήρας.
Δεν αρκεί να ξέρουμε πώς να αυξήσουμε την παραγωγή.
Χρειάζεται να ξέρουμε τι θεωρούμε ευημερία.
Δεν αρκεί να μπορούμε να δημιουργήσουμε νέες τεχνολογίες.
Χρειάζεται να αποφασίσουμε ποιες από αυτές υπηρετούν πραγματικά τον άνθρωπο.
Αυτό ήταν το βαθύτερο ένστικτο πίσω από την αντίδραση του Leavis.
Μπορεί να ήταν υπερβολικός, μπορεί να υπερασπίστηκε με τρόπο ελιτίστικο τη λογοτεχνία και τον πολιτισμό.
Η κριτική του προς τον Snow ήταν συχνά προσωπική και σκληρή.
Είχε όμως αντιληφθεί κάτι που σήμερα γίνεται όλο και πιο σημαντικό: Η ανθρώπινη αξία δεν χωράει ολόκληρη σε έναν δείκτη παραγωγικότητας.
Και αυτό είναι ένα πρόβλημα που αφορά πλέον σε ολόκληρη την κοινωνία.
Ζούμε σε έναν κόσμο που έχει μάθει να μετρά σχεδόν τα πάντα.
Το ΑΕΠ, την παραγωγικότητα, την επισκεψιμότητα, την τηλεθέαση, την επιρροή, τα likes, την απόδοση, την κατανάλωση, το προσδόκιμο ζωής.
Αυτές οι μετρήσεις είναι χρήσιμες.
Μας βοηθούν να καταλάβουμε τον κόσμο.
Υπάρχει όμως μια επικίνδυνη μετάβαση που γίνεται όταν το μετρήσιμο αρχίζει να θεωρείται σημαντικό απλώς και μόνο επειδή είναι μετρήσιμο.
Ένα παιδί μπορεί να έχει εξαιρετικές επιδόσεις σε ένα τεστ και να μην έχει μάθει να αγαπά τη γνώση.
Ένας εργαζόμενος μπορεί να είναι εξαιρετικά παραγωγικός και να αισθάνεται ότι η δουλειά του δεν έχει κανένα νόημα.
Μια οικονομία μπορεί να αναπτύσσεται και οι άνθρωποι να αισθάνονται ότι η ζωή τους γίνεται φτωχότερη.
Μια χώρα μπορεί να διαθέτει εξαιρετικές υποδομές και να μην εμπνέει στους πολίτες της εμπιστοσύνη.
Το πρόβλημα δεν βρίσκεται στους αριθμούς, βρίσκεται στην ιδέα ότι οι αριθμοί μπορούν να αντικαταστήσουν την κρίση.
Δεν μπορούν.
Και εδώ το ζήτημα γίνεται πολιτικό.
Μια δημοκρατία δεν χρειάζεται μόνο τεχνοκράτες που ξέρουν πώς να κάνουν ένα σύστημα πιο αποτελεσματικό.
Χρειάζεται πολίτες που μπορούν να διαφωνούν για το ποιο αποτέλεσμα αξίζει να επιδιωχθεί.
Η πολιτική αρχίζει εκεί όπου τελειώνει η απλή τεχνική.
Αν όλοι συμφωνούσαμε για τον σκοπό, θα χρειαζόμασταν κυρίως ειδικούς για να βρούμε τον καλύτερο δρόμο.
Αλλά δεν συμφωνούμε.
Και αυτό δεν είναι αποτυχία της δημοκρατίας.
Αυτό είναι η δημοκρατία.
Οι κοινωνίες διαφωνούν για το τι είναι δίκαιο, τι είναι ελεύθερο, τι είναι ανεκτό, τι είναι σημαντικό, τι πρέπει να προστατευθεί και τι πρέπει να αλλάξει.
Γι' αυτό η πολιτική δεν μπορεί να μετατραπεί σε ένα τεράστιο σύστημα διαχείρισης δεδομένων.
Οι αριθμοί μπορούν να μας βοηθήσουν να αποφασίσουμε.
Δεν μπορούν να αποφασίσουν για ποιο πράγμα αξίζει να αποφασίσουμε.
Και κάπου εδώ, σχεδόν αναπόφευκτα, εμφανίζεται η τεχνητή νοημοσύνη.
Όχι ως το κεντρικό θέμα της ιστορίας, αλλά ως το πιο πρόσφατο και εντυπωσιακό παράδειγμα της δύναμης που έχει αποκτήσει η τεχνολογική λογική.
Για πρώτη φορά διαθέτουμε συστήματα που μπορούν να επεξεργάζονται τεράστιες ποσότητες πληροφορίας, να εντοπίζουν μοτίβα, να προβλέπουν συμπεριφορές και να παράγουν περιεχόμενο με ταχύτητα που ξεπερνά κατά πολύ τις ανθρώπινες δυνατότητες.
Αυτό είναι συγκλονιστικό.
Και μπορεί να γίνει εξαιρετικά χρήσιμο.
Αλλά ακριβώς επειδή η τεχνολογία γίνεται τόσο ισχυρή, τόσο μεγαλύτερη γίνεται η ανάγκη για ανθρώπους που μπορούν να θέσουν το ερώτημα του σκοπού.
Η AI μπορεί να μας βοηθήσει να βρούμε τον αποτελεσματικότερο τρόπο για να πετύχουμε έναν στόχο.
Δεν μας απαλλάσσει από την ανάγκη να αποφασίσουμε αν ο στόχος είναι σωστός.
Αντίθετα, όσο καλύτερες γίνονται οι μηχανές στο «πώς», τόσο πιο σημαντικό γίνεται το «γιατί».
Και αυτό είναι ίσως το παράδοξο της εποχής μας.
Φοβόμαστε ότι η τεχνολογία θα κάνει τις ανθρωπιστικές επιστήμες περιττές.
Μπορεί να συμβεί ακριβώς το αντίθετο.
Όσο περισσότερες απαντήσεις μπορούμε να πάρουμε από τις μηχανές, τόσο μεγαλύτερη γίνεται η αξία των ανθρώπων που ξέρουν να κάνουν τις σωστές ερωτήσεις.
Όσο περισσότερα δεδομένα διαθέτουμε, τόσο περισσότερο χρειαζόμαστε κρίση.
Όσο περισσότερες επιλογές μπορούμε να βελτιστοποιήσουμε, τόσο περισσότερο χρειαζόμαστε αξίες.
Όσο περισσότερο μπορούμε να προβλέψουμε τις συνέπειες μιας απόφασης, τόσο περισσότερο πρέπει να συζητούμε αν αυτή η απόφαση είναι επιθυμητή.
Αυτό δεν σημαίνει ότι πρέπει να φοβόμαστε την τεχνολογία.
Σημαίνει ότι πρέπει να εγκαταλείψουμε την ιδέα πως η τεχνολογική πρόοδος αποτελεί από μόνη της επαρκή ορισμό της ανθρώπινης προόδου.
Εδώ βρίσκεται ίσως και η μεγάλη παρεξήγηση γύρω από τις «δύο κουλτούρες».
Δεν χρειάζεται να διαλέξουμε ανάμεσα στην επιστήμη και στον πολιτισμό.
Δεν υπάρχει κανένας λόγος να θεωρούμε τον φυσικό αντίπαλο του φιλόλογου ή τον μηχανικό αντίπαλο του ιστορικού.
Ο κόσμος χρειάζεται ανθρώπους που μπορούν να καταλάβουν και τα δύο.
Που μπορούν να διαβάσουν ένα επιστημονικό άρθρο και ένα μυθιστόρημα.
Να καταλάβουν έναν αλγόριθμο και μια ιστορική εμπειρία.
Να γνωρίζουν πώς λειτουργεί μια οικονομία και να συζητούν τι σημαίνει δικαιοσύνη.
Να μπορούν να κατασκευάσουν μια τεχνολογία και ταυτόχρονα να αναρωτηθούν τι είδους άνθρωπο θα δημιουργήσει η χρήση της.
Αυτό ίσως είναι το μεγάλο εκπαιδευτικό στοίχημα του 21ου αιώνα.
Όχι να συμφιλιώσουμε δύο κουλτούρες που βρίσκονται σε πόλεμο.
Να πάψουμε να τις θεωρούμε δύο διαφορετικούς κόσμους.
Γιατί η επιστήμη χωρίς ανθρωπισμό μπορεί να γίνει απλώς μια μηχανή παραγωγής δυνατοτήτων.
Και ο ανθρωπισμός χωρίς επιστήμη κινδυνεύει να γίνει μια νοσταλγική υπεράσπιση ενός κόσμου που δεν υπάρχει πια.
Χρειαζόμαστε και τα δύο.
Χρειαζόμαστε τη δύναμη να αλλάζουμε τον κόσμο και τη σοφία να αποφασίζουμε πού θέλουμε να πάει.
Και ίσως αυτό να είναι το πραγματικό μάθημα της παλιάς διαμάχης Snow και Leavis.
Ο Snow είχε δίκιο ότι η επιστήμη μπορεί να απελευθερώσει τον άνθρωπο από τεράστιες υλικές στερήσεις.
Ο Leavis είχε δίκιο να φοβάται ότι η υλική πρόοδος δεν αρκεί για να ορίσει μια καλή κοινωνία.
Η ιστορία έδωσε και στους δύο ένα μέρος της αλήθειας.
Το καθήκον της δικής μας εποχής είναι να ενώσει αυτά τα δύο μισά.
Γιατί ο πραγματικός κίνδυνος δεν είναι να γνωρίζουμε πάρα πολλά.
Είναι να γνωρίζουμε όλο και περισσότερα και να ξεχνάμε να ρωτάμε για ποιο λόγο τα γνωρίζουμε.
Μπορούμε να κατασκευάσουμε ταχύτερες μηχανές.
Μπορούμε να παράγουμε περισσότερα.
Μπορούμε να ζούμε περισσότερο.
Μπορούμε να επεξεργαζόμαστε περισσότερη πληροφορία.
Μπορούμε να κάνουμε περισσότερα πράγματα από οποιαδήποτε προηγούμενη γενιά.
Το κρίσιμο ερώτημα όμως παραμένει το ίδιο.
Τι αξίζει να κάνουμε;
Αυτό δεν είναι ερώτημα της επιστήμης.
Δεν είναι ερώτημα της τεχνολογίας.
Είναι ερώτημα πολιτισμού.
Και όσο περισσότερη δύναμη αποκτούμε, τόσο περισσότερο θα το χρειαζόμαστε.-
*****
ΓΡΑΨΤΕ ΤΗΝ ΓΝΩΜΗ ΣΑΣ ΣΤΑ ΣΧΟΛΙΑ
*****
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΑΚΟΜΑ:
Ο Παρθενών είναι ενιαίο έργο τέχνης
Ελλάδα, ισότητα και Δημοκρατία: Αναζητώντας τη χρυσή τομή
Το πρώτο διάγγελμα του Κωνσταντίνου Καραμανλή στις 24 Ιουλίου (video)
Να τελειώνουμε με τους εκφασισμένους ψευτοσυντηρητικούς
Κορνήλιος Καστοριάδης: «Είμαστε ανεύθυνοι για την ιστορία μας;»
Τι σημαίνει η τεράστια επιτυχία της Οδύσσειας;
Λαϊκισμός, η Λερναία Ύδρα της σύγχρονης Δημοκρατίας
Πώς η ευρωπαϊκή ακροδεξιά αλλάζει πρόσωπο, χωρίς να αλλάζει στόχο
Η Αριστερά ήταν και παραμένει σταλινική
Πώς ο πόλεμος στη Μέση Ανατολή γίνεται παγκόσμιος οικονομικός πόλεμος
δεν βρέθηκαν σχόλια επισκεπτών...