Γράφει ο Ευγένιος
Για αιώνες, η ελεύθερη βούληση θεωρούνταν ένα από τα πιο αυτονόητα χαρακτηριστικά του ανθρώπου.
Μπορεί να μην γνωρίζουμε γιατί ακριβώς θέλουμε αυτό που θέλουμε.
Μπορεί οι επιλογές μας να επηρεάζονται από την οικογένεια, την κοινωνία, τη βιολογία, τις εμπειρίες και το περιβάλλον μας.
Παρ' όλα αυτά, υπάρχει μέσα μας η αίσθηση ότι, την κρίσιμη στιγμή, εμείς αποφασίζουμε.
Και ίσως αυτή η αίσθηση να είναι πολύ πιο σημαντική απ' όσο νομίζουμε.
Κι όμως στις μέρες μας, επανέρχεται στη δημόσια συζήτηση ένα από τα παλαιότερα φιλοσοφικά προβλήματα: υπάρχει πραγματικά ελεύθερη βούληση σε έναν κόσμο όπου κάθε απόφαση έχει αιτίες;
Αν ο εγκέφαλός μας, η βιολογία μας, οι εμπειρίες μας και το περιβάλλον μας διαμορφώνουν τις επιθυμίες μας, με ποια έννοια είμαστε ελεύθεροι;
Η απάντηση που προτείνεται κινείται στη λογική του λεγόμενου compatibilism: η ελευθερία δεν προϋποθέτει ότι οι αποφάσεις μας εμφανίζονται από το πουθενά, χωρίς αιτίες.
Προϋποθέτει ότι μπορούμε να αναγνωρίζουμε τις επιθυμίες μας, να τις αξιολογούμε και να ενεργούμε σύμφωνα με λόγους και αξίες που θεωρούμε δικούς μας.
Με άλλα λόγια, δεν χρειάζεται να είμαστε ανεξάρτητοι από κάθε αιτία για να είμαστε ελεύθεροι.
*****
Για να μη χάσετε καμία ανάρτηση της Εποπτείας, γραφτείτε στο εβδομαδιαίο newsletter μας, πατώντας ΕΔΩ
Για τα videos της Εποπτείας, γραφτείτε στο κανάλι μας στο youtube, πατώντας ΕΔΩ
Βρείτε μας και στο tiktok πατώντας ΕΔΩ
*****
Χρειάζεται να μπορούμε να σκεφτούμε πάνω στις αιτίες που μας οδηγούν.
Εδώ, εμφανίζεται ο παράγων τεχνητή νοημοσύνη.
Γιατί η AI μας αναγκάζει να αντιμετωπίσουμε το πρόβλημα της ελεύθερης βούλησης με έναν τρόπο που μέχρι σήμερα δεν μπορούσαμε να φανταστούμε.
Δεν είναι η πρώτη τεχνολογία που επηρεάζει τις αποφάσεις μας.
Η διαφήμιση το κάνει εδώ και έναν αιώνα.
Η τηλεόραση το έκανε για δεκαετίες.
Τα κοινωνικά δίκτυα το κάνουν με τεράστια ένταση.
Η AI όμως φέρνει κάτι καινούργιο.
Μπορεί να μάθει εμάς.
Να παρατηρεί τις επιλογές μας, να αναγνωρίζει τα μοτίβα μας, να καταλαβαίνει τις αδυναμίες μας, να προβλέπει τις αντιδράσεις μας και, όλο και περισσότερο, να προσαρμόζει τη συμπεριφορά της πάνω σε εμάς.
Και τότε προκύπτει ένα ερώτημα που είναι πολύ βαθύτερο από το αν «η AI θα μας ελέγχει».
Αν μια μηχανή γνωρίζει τι θα επιλέξουμε πριν το επιλέξουμε, παραμένουμε ελεύθεροι;
Η πρώτη απάντηση είναι εύκολη: φυσικά.
Η πρόβλεψη δεν είναι εξαναγκασμός.
Αν ένας φίλος μου γνωρίζει ότι θα παραγγείλω πίτσα και εγώ τελικά παραγγείλω πίτσα, δεν σημαίνει ότι με ανάγκασε να το κάνω.
Η γνώση του δεν δημιούργησε την απόφασή μου.
Το ίδιο ισχύει και για έναν αλγόριθμο.
Αλλά η AI μπορεί να κάνει κάτι πολύ περισσότερο από το να προβλέψει.
Μπορεί να παρέμβει.
Μπορεί να επιλέξει ποια πληροφορία θα δω.
Ποια θα κρυφτεί, ποια θα εμφανιστεί πρώτη, ποια διαφήμιση θα μου προτείνει, ποια επιχειρήματα θα χρησιμοποιήσει για να με πείσει, ποια συναισθηματική κατάσταση θα προσπαθήσει να δημιουργήσει.
Η ελευθερία δεν βρίσκεται απλώς στο γεγονός ότι μπορώ να πατήσω «ναι» ή «όχι».
Βρίσκεται και στο πώς διαμορφώθηκε αυτό το «θέλω» που προηγήθηκε της επιλογής.
Αυτό είναι το πραγματικό φιλοσοφικό πρόβλημα που συνδέεται με την AI.
Δεν χρειάζεται να μας υποχρεώσει να κάνουμε κάτι.
Αρκεί να γίνει τόσο καλή στο να διαμορφώνει το περιβάλλον μέσα στο οποίο αποφασίζουμε, ώστε οι επιλογές μας να φαίνονται αυθόρμητες ενώ έχουν σχεδιαστεί εκ των προτέρων.
Εδώ, όμως, αναφύεται μια ειρωνεία.
Ο άνθρωπος πάντα ζούσε μέσα σε τέτοια περιβάλλοντα.
Η οικογένεια, η εκπαίδευση, η θρησκεία, η κοινωνική τάξη, η διαφήμιση, η μόδα, η πολιτική, οι φίλοι μας, όλα επηρεάζουν αυτό που επιθυμούμε.
Δεν υπήρξε ποτέ ένας άνθρωπος απολύτως απομονωμένος από επιρροές.
Η διαφορά είναι ότι η AI μπορεί να κάνει αυτή την επιρροή προσωπική, συνεχή και εξαιρετικά ακριβή.
Μπορεί να γνωρίζει ότι όταν είμαστε κουρασμένοι αντιδρούμε διαφορετικά.
Ότι όταν φοβόμαστε γινόμαστε πιο επιρρεπείς σε συγκεκριμένα επιχειρήματα.
Ότι όταν αισθανόμαστε μοναξιά αναζητούμε διαφορετικό περιεχόμενο.
Ότι συγκεκριμένες λέξεις, εικόνες ή αφηγήσεις αυξάνουν την πιθανότητα να κάνουμε μια συγκεκριμένη επιλογή.
Και τότε η ερώτηση δεν είναι πλέον: «Μπορεί η AI να αποφασίσει για εμάς;»
Είναι: «Μπορεί η AI να επηρεάσει τόσο βαθιά τις επιθυμίες μας ώστε να μην αναγνωρίζουμε πλέον ποιο μέρος της απόφασής μας είναι πραγματικά δικό μας;»
Αυτό αφορά άμεσα στη δημοκρατία.
Γιατί η δημοκρατία βασίζεται στην υπόθεση ότι οι πολίτες μπορούν να σχηματίζουν απόψεις, να αξιολογούν επιχειρήματα και τελικά να επιλέγουν.
Αν η AI γίνει ο αόρατος μεσάζοντας ανάμεσα στον πολίτη και στην πραγματικότητα, τότε η πολιτική αλλάζει.
Δεν θα χρειάζεται πλέον κάποιος να λογοκρίνει μια πληροφορία.
Μπορεί απλώς να μην τη δείξει.
Δεν χρειάζεται να απαγορεύσει μια άποψη.
Μπορεί να την καταστήσει λιγότερο ορατή.
Δεν χρειάζεται να πει σε έναν πολίτη τι να ψηφίσει.
Μπορεί να δημιουργήσει ένα πληροφοριακό περιβάλλον μέσα στο οποίο μια συγκεκριμένη επιλογή θα φαίνεται αυτονόητη.
Και αυτό μας οδηγεί σε μια από τις πιο κρίσιμες πολιτικές ερωτήσεις της εποχής της AI:
Τι σημαίνει δημοκρατική αυτονομία όταν κάποιος άλλος γνωρίζει τον πολίτη καλύτερα απ' όσο γνωρίζει ο ίδιος τον εαυτό του;
Η απάντηση δεν μπορεί να είναι να φοβηθούμε την τεχνολογία.
Ούτε να προσπαθήσουμε να επιστρέψουμε σε έναν κόσμο χωρίς αλγορίθμους.
Αυτός ο κόσμος δεν υπάρχει πλέον.
Η απάντηση βρίσκεται στην ενίσχυση αυτού ακριβώς που κάνει τον άνθρωπο ελεύθερο: την ικανότητα να αναστοχάζεται, να σταματά, να αμφιβάλλει, να συγκρίνει, να αλλάζει γνώμη, να ρωτά γιατί θέλει αυτό που θέλει.
Αυτό μπορεί να γίνει η μεγάλη πολιτισμική αποστολή της εποχής της AI.
Για πρώτη φορά ίσως χρειαστεί να εκπαιδεύσουμε τον άνθρωπο όχι μόνο στο πώς να χρησιμοποιεί τις μηχανές, αλλά στο πώς να διατηρεί την εσωτερική του αυτονομία ενώ τις χρησιμοποιεί.
Η AI μπορεί να γίνει ο μεγαλύτερος καθρέφτης που δημιούργησε ποτέ ο άνθρωπος.
Όσο καλύτερα προβλέπει τη συμπεριφορά μας, τόσο περισσότερο μας αποκαλύπτει πόσο προβλέψιμοι είμαστε.
Και αυτή η γνώση μπορεί να λειτουργήσει αντίστροφα.
Αν γνωρίζω ότι ο αλγόριθμος μπορεί να προβλέψει την επιλογή μου, μπορώ να ρωτήσω: «Γιατί θα επέλεγα αυτό;»
Αν γνωρίζω ότι κάποιος μπορεί να προβλέψει τι θα με εξοργίσει, μπορώ να κάνω ένα βήμα πίσω.
Αν γνωρίζω ότι μια μηχανή καταλαβαίνει τις καταναλωτικές μου συνήθειες, μπορώ να εξετάσω αν πραγματικά χρειάζομαι αυτό που μου προτείνει.
Η επίγνωση της επιρροής μπορεί να γίνει μορφή ελευθερίας.
Ίσως λοιπόν η AI να μην είναι η τεχνολογία που θα καταστρέψει την ελεύθερη βούληση.
Ίσως να είναι η τεχνολογία που θα μας υποχρεώσει να καταλάβουμε τι πραγματικά σημαίνει.
Για αιώνες θεωρούσαμε ελεύθερο έναν άνθρωπο επειδή μπορούσε να επιλέξει.
Στον κόσμο της AI αυτό δεν θα αρκεί.
Θα πρέπει να ξέρουμε γιατί επιλέγουμε.
Και ίσως ακόμη περισσότερο: να μπορούμε να επιλέξουμε διαφορετικά από αυτό που η μηχανή προβλέπει για εμάς.
Εκεί βρίσκεται η τελευταία γραμμή άμυνας της ανθρώπινης αυτονομίας.
Όχι στο να είμαστε απρόβλεπτοι.
Αλλά στο να μπορούμε, όταν το αποφασίσουμε, να ξεπερνάμε τα ίδια μας τα μοτίβα.
Η μεγάλη πρόκληση της AI, τελικά, δεν είναι να κατασκευάσουμε μηχανές που σκέφτονται σαν άνθρωποι.
Είναι να βεβαιωθούμε ότι, μέσα σε έναν κόσμο όπου οι μηχανές μπορούν όλο και καλύτερα να σκέφτονται για εμάς, εμείς εξακολουθούμε να θέλουμε, να κρίνουμε και να επιλέγουμε ως άνθρωποι.-
*****
ΓΡΑΨΤΕ ΤΗΝ ΓΝΩΜΗ ΣΑΣ ΣΤΑ ΣΧΟΛΙΑ
*****
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΑΚΟΜΑ:
Ο Παρθενών είναι ενιαίο έργο τέχνης
Ελλάδα, ισότητα και Δημοκρατία: Αναζητώντας τη χρυσή τομή
Το πρώτο διάγγελμα του Κωνσταντίνου Καραμανλή στις 24 Ιουλίου (video)
Να τελειώνουμε με τους εκφασισμένους ψευτοσυντηρητικούς
Κορνήλιος Καστοριάδης: «Είμαστε ανεύθυνοι για την ιστορία μας;»
Τι σημαίνει η τεράστια επιτυχία της Οδύσσειας;
Λαϊκισμός, η Λερναία Ύδρα της σύγχρονης Δημοκρατίας
Πώς η ευρωπαϊκή ακροδεξιά αλλάζει πρόσωπο, χωρίς να αλλάζει στόχο
Η Αριστερά ήταν και παραμένει σταλινική
Πώς ο πόλεμος στη Μέση Ανατολή γίνεται παγκόσμιος οικονομικός πόλεμος
δεν βρέθηκαν σχόλια επισκεπτών...