Γράφει ο Ευγένιος
«Το πολίτευμά μας ονομάζεται δημοκρατία, γιατί η εξουσία δεν βρίσκεται στα χέρια των λίγων αλλά των πολλών.» Περικλής, Επιτάφιος (Θουκυδίδης)
Στην εποχή της τεχνητής νοημοσύνης, της παγκοσμιοποίησης και των κολοσσιαίων οικονομικών δυνάμεων, οι πιο κρίσιμες πολιτικές συζητήσεις του 21ου αιώνα μοιάζουν να επιστρέφουν σε μια πόλη που πριν από δυόμισι χιλιάδες χρόνια δεν ξεπερνούσε τις μερικές δεκάδες χιλιάδες πολίτες.
Στην Αθήνα γεννήθηκε μια ιδέα που εξακολουθεί να δοκιμάζει όλες τις δημοκρατίες του κόσμου: ότι η ελευθερία δεν μπορεί να επιβιώσει χωρίς πολιτική ισότητα.
Το πρόσφατο ενδιαφέρον της αμερικανικής πολιτικής σκέψης για τη σχέση ανάμεσα στην ισότητα και στη δημοκρατία δεν αποτελεί, επομένως, μια αποκλειστικά αμερικανική συζήτηση.
Είναι η επιστροφή σε ένα ερώτημα που απασχόλησε ήδη τον Περικλή, τον Αριστοτέλη και ολόκληρη την κλασική ελληνική σκέψη.
Η μεγάλη ελληνική ανακάλυψη δεν ήταν ότι όλοι οι άνθρωποι είναι ίδιοι.
Οι αρχαίοι Έλληνες γνώριζαν πολύ καλά ότι οι άνθρωποι διαφέρουν ως προς τον πλούτο, τις ικανότητες, τη μόρφωση ή την κοινωνική τους θέση.
Η επαναστατική τους ιδέα ήταν διαφορετική.
Ότι, όταν λαμβάνονται οι αποφάσεις που αφορούν το κοινό καλό, κάθε πολίτης πρέπει να διαθέτει ίση πολιτική αξία.
Αυτή ήταν η ουσία της δημοκρατίας.
Όχι η εξάλειψη κάθε διαφοράς, αλλά η άρνηση να μετατρέπεται η οικονομική ή κοινωνική ισχύς σε αποκλειστικό προνόμιο εξουσίας.
Εδώ χρειάζεται μια ουσιώδης διάκριση, που συχνά χάνεται στη σύγχρονη δημόσια συζήτηση.
Η δημοκρατία δεν ταυτίζεται ούτε με την οικονομική ισότητα ούτε με τον εξισωτισμό.
Η αρχαία Αθήνα δεν επιδίωξε να καταστήσει όλους τους πολίτες εξίσου πλούσιους ούτε να εξαλείψει τις διαφορές ικανοτήτων, μόρφωσης ή δημιουργικότητας.
*****
Για να μη χάσετε καμία ανάρτηση της Εποπτείας, γραφτείτε στο εβδομαδιαίο newsletter μας, πατώντας ΕΔΩ
Για τα videos της Εποπτείας, γραφτείτε στο κανάλι μας στο youtube, πατώντας ΕΔΩ
Βρείτε μας και στο tiktok πατώντας ΕΔΩ
*****
Αυτό που θεμελίωσε ήταν η πολιτική ισότητα: η ισονομία και η ισηγορία, δηλαδή το δικαίωμα κάθε πολίτη να είναι ίσος απέναντι στον νόμο και να συμμετέχει ισότιμα στη λήψη των συλλογικών αποφάσεων.
Η δημοκρατία δεν απαιτεί να έχουν όλοι τα ίδια.
Απαιτεί να μη μετατρέπονται ο πλούτος, η κοινωνική θέση ή η δύναμη σε προνόμιο πολιτικής υπεροχής.
Δεν είναι τυχαίο ότι στον περίφημο Επιτάφιο, όπως τον παραδίδει ο Θουκυδίδης, ο Περικλής διακηρύσσει ότι η Αθήνα ονομάζεται δημοκρατία «διότι δεν κυβερνάται προς όφελος των ολίγων αλλά των πολλών».
Η φράση αυτή συχνά διαβάζεται ως ένας ύμνος στην πλειοψηφία.
Στην πραγματικότητα, είναι κάτι βαθύτερο.
Είναι η διακήρυξη ότι η πολιτική νομιμοποίηση ανήκει στην κοινότητα των πολιτών και όχι στις οικονομικές ή κοινωνικές ελίτ.
Η δημοκρατία, όμως, δεν υπήρξε ποτέ αυτονόητη ούτε καν για τους ίδιους τους Έλληνες.
Ο Αριστοτέλης, στα Πολιτικά, διατυπώνει μια διαπίστωση που ακούγεται σήμερα σχεδόν προφητική.
Υποστηρίζει ότι τα πολιτεύματα κινδυνεύουν όταν οι οικονομικές ανισότητες γίνονται τόσο μεγάλες ώστε να αποδυναμώνεται η μεσαία τάξη.
Δεν οραματίζεται μια κοινωνία απόλυτης οικονομικής ισότητας.
Προειδοποιεί, όμως, ότι όταν οι ανισότητες γίνονται υπερβολικές, η πολιτική κοινότητα διαρρηγνύεται.
Η υπερβολική συγκέντρωση πλούτου και ισχύος στους λίγους ή η εξαθλίωση των πολλών δεν απειλούν μόνο την κοινωνική συνοχή, απειλούν την ίδια τη δημοκρατία.
Η λύση δεν είναι η ισοπέδωση προς τα κάτω, αλλά η ύπαρξη μιας ισχυρής μεσαίας τάξης και μιας κοινωνίας όπου η οικονομική επιτυχία δεν μετατρέπεται σε πολιτικό μονοπώλιο.
Με άλλα λόγια, η πολιτική ισότητα δύσκολα επιβιώνει όταν οι κοινωνικές ανισότητες γίνονται ακραίες.
Δεν είναι δύσκολο να διακρίνει κανείς πόσο επίκαιρες ακούγονται σήμερα αυτές οι σκέψεις.
Οι Ηνωμένες Πολιτείες, η ισχυρότερη δημοκρατία του σύγχρονου κόσμου, βρίσκονται αντιμέτωπες με έναν ολοένα εντονότερο προβληματισμό γύρω από τη συγκέντρωση του πλούτου, την επιρροή των οικονομικών συμφερόντων στην πολιτική, την κρίση εμπιστοσύνης προς τους θεσμούς και την αίσθηση πολλών πολιτών ότι η φωνή τους έχει μικρότερη βαρύτητα από εκείνη όσων διαθέτουν οικονομική ή επικοινωνιακή ισχύ.
Το ερώτημα που τίθεται σήμερα στην Αμερική είναι ουσιαστικά το ίδιο που είχε τεθεί στην Αθήνα.
Μπορεί να υπάρχει πραγματική δημοκρατία όταν η πολιτική ισότητα υποχωρεί μπροστά στη συσσώρευση οικονομικής και κοινωνικής ισχύος;
Οι αρχαίοι Έλληνες δεν έδωσαν μια οριστική απάντηση.
Μας άφησαν, όμως, μια πολύτιμη παρακαταθήκη.
Ότι η δημοκρατία δεν είναι μόνο ένα σύστημα εκλογών.
Είναι ένας τρόπος οργάνωσης της κοινωνίας που απαιτεί διαρκή ισορροπία ανάμεσα στην ελευθερία, στη συμμετοχή και στη δικαιοσύνη.
Η ίδια η ελληνική πολιτική σκέψη υπήρξε πολύ πιο πλούσια από όσο συχνά πιστεύουμε.
Ο Θουκυδίδης, μέσα από τον λόγο του Περικλή, προβάλλει την ενεργό συμμετοχή των πολιτών ως θεμέλιο της δημοκρατίας.
Ο Ισοκράτης, από την άλλη πλευρά, υπενθυμίζει ότι κανένα πολίτευμα δεν μπορεί να λειτουργήσει χωρίς παιδεία, ήθος και υπεύθυνους πολίτες.
Η δημοκρατία δεν στηρίζεται μόνο σε καλούς νόμους, στηρίζεται πρωτίστως σε πολίτες που έχουν μάθει να σκέφτονται, να συμμετέχουν και να αναλαμβάνουν ευθύνη για το κοινό συμφέρον.
Αυτή η συζήτηση αφορά άμεσα στο παρόν των δυτικών δημοκρατιών και ίσως καθορίσει το μέλλον τους.
Η σύγχρονη Ελλάδα και η δοκιμασία της δημοκρατίας
Η συζήτηση αυτή αποκτά ιδιαίτερη σημασία και για τη σύγχρονη Ελλάδα.
Η Ελληνική Δημοκρατία της Μεταπολίτευσης αποτελεί τη μακροβιότερη περίοδο πολιτικής σταθερότητας στην ιστορία του νεότερου ελληνικού κράτους.
Από το 1974 μέχρι σήμερα, η χώρα γνώρισε -με μεταπτώσεις…- ομαλές εναλλαγές κυβερνήσεων, εδραίωσε το κράτος δικαίου, ενίσχυσε τους δημοκρατικούς της θεσμούς και κατέστη αναπόσπαστο μέλος της ευρωπαϊκής οικογένειας.
Πρόκειται για μια ιστορική κατάκτηση που αποκτά ακόμη μεγαλύτερη αξία αν αναλογιστεί κανείς ότι η Ελλάδα βρίσκεται σε μια περιοχή όπου οι δημοκρατικοί θεσμοί εξακολουθούν να δοκιμάζονται και η ειρηνική διαδοχή της εξουσίας δεν θεωρείται πάντοτε αυτονόητη.
Αυτό, όμως, δεν σημαίνει ότι η δημοκρατία μπορεί να θεωρείται δεδομένη.
Η οικονομική κρίση της προηγούμενης δεκαετίας άφησε πίσω της βαθιές κοινωνικές πληγές.
Η αίσθηση ότι οι ευκαιρίες δεν κατανέμονται πάντοτε δίκαια, η κρίση εμπιστοσύνης προς τους θεσμούς, η εξάπλωση της παραπληροφόρησης στην ψηφιακή εποχή και η αυξανόμενη αποχή από τις εκλογές υπενθυμίζουν ότι οι δημοκρατίες δεν κινδυνεύουν μόνο από πραξικοπήματα ή αυταρχικά καθεστώτα.
Μπορούν να αποδυναμωθούν και όταν οι πολίτες παύουν να πιστεύουν ότι η συμμετοχή τους έχει πραγματικό αντίκρισμα.
Η ιστορία διδάσκει ότι η δημοκρατία δεν καταρρέει μόνο από τη βία.
Μπορεί να φθαρεί αργά, όταν η πολιτική μετατρέπεται σε υπόθεση μιας μικρής μειοψηφίας και η πλειονότητα αισθάνεται ότι δεν έχει πλέον λόγο στις αποφάσεις που καθορίζουν τη ζωή της.
Αυτό είναι ίσως το πιο διαχρονικό μήνυμα της ελληνικής εμπειρίας.
Η δημοκρατία δεν είναι μια μηχανή που λειτουργεί αυτόματα.
Δεν είναι ένα Σύνταγμα που αρκεί να ψηφιστεί ούτε ένα εκλογικό σύστημα που αρκεί να εφαρμοστεί.
Είναι μια καθημερινή πράξη συμμετοχής.
Μια συνεχής άσκηση εμπιστοσύνης.
Μια κουλτούρα ευθύνης απέναντι στα κοινά.
Ο ίδιος ο Περικλής το είχε διατυπώσει με τρόπο που παραμένει συγκλονιστικά επίκαιρος.
Στην Αθήνα, έλεγε, εκείνος που αδιαφορεί για τα κοινά δεν θεωρείται φιλήσυχος πολίτης αλλά άνθρωπος άχρηστος για την πόλη.
Είναι μια μείζων πολιτική διαπίστωση: Η δημοκρατία πεθαίνει όταν οι πολίτες εγκαταλείπουν τη δημόσια σφαίρα στους λίγους.
Το ελληνικό μάθημα προς τη Δύση
Ίσως αυτή να είναι και η μεγαλύτερη διαχρονική συμβολή της Ελλάδας στον παγκόσμιο πολιτισμό.
Δεν χάρισε στην ανθρωπότητα μόνο έναν τρόπο διακυβέρνησης.
Χάρισε μια διαφορετική αντίληψη για τον άνθρωπο.
Τον άνθρωπο ως πολίτη.
Ως ενεργό μέλος μιας κοινότητας που δεν αρκείται να απολαμβάνει δικαιώματα αλλά αναλαμβάνει και ευθύνες.
Γι' αυτό και η μεγαλύτερη ελληνική κληρονομιά είναι η πεποίθηση ότι η ελευθερία δεν μπορεί να επιβιώσει χωρίς πολιτική ισότητα.
Και ότι η πολιτική ισότητα δεν μπορεί να επιβιώσει όταν ο πλούτος, η οικονομική ισχύς ή η κοινωνική επιρροή μετατρέπονται σε προνόμια πολιτικής κυριαρχίας.
Αυτό δεν σημαίνει ότι όλοι πρέπει να είναι οικονομικά ίδιοι.
Ούτε ότι οι κοινωνίες οφείλουν να ισοπεδώνουν την αριστεία, την προσπάθεια ή τη δημιουργικότητα.
Η ελληνική σκέψη δεν υπήρξε ποτέ εξισωτική.
Αναγνώριζε ότι οι άνθρωποι έχουν διαφορετικά χαρίσματα, διαφορετικές φιλοδοξίες και διαφορετικές δυνατότητες.
Εκείνο που θεωρούσε επικίνδυνο ήταν κάτι άλλο.
Να δημιουργούνται τόσο μεγάλες συγκεντρώσεις οικονομικής δύναμης ώστε η ισότητα των πολιτών να γίνεται τυπική και όχι ουσιαστική.
Η δημοκρατία δεν απαιτεί ίσα αποτελέσματα.
Απαιτεί ίσους κανόνες.
Δεν υπόσχεται ότι όλοι θα φτάσουν στην ίδια κορυφή.
Υπόσχεται όμως ότι κανείς δεν θα αποκλείεται από τη δημόσια ζωή εξαιτίας του πλούτου ή της φτώχειάς του.
Ίσως γι' αυτό ο Αριστοτέλης επέμενε ότι η ευημερία της μεσαίας τάξης αποτελεί το ασφαλέστερο θεμέλιο κάθε σταθερής δημοκρατίας.
Γιατί εκεί όπου η ισχύς συγκεντρώνεται υπερβολικά, η ελευθερία αρχίζει να συρρικνώνεται.
Σήμερα, καθώς οι δυτικές κοινωνίες αναζητούν ξανά την ισορροπία ανάμεσα στην οικονομική ανάπτυξη, την κοινωνική συνοχή και τη δημοκρατική νομιμοποίηση, η αρχαία ελληνική εμπειρία αποκτά μια νέα επικαιρότητα.
Δεν προσφέρει έτοιμες συνταγές.
Προσφέρει, όμως, τις σωστές αρχές.
Την ισονομία, την ισηγορία, την πολιτική συμμετοχή, τη μεσότητα, την ευθύνη του πολίτη.
Ο Αριστοτέλης έγραφε στα Πολιτικά ότι «το βέλτιστο πολίτευμα είναι εκείνο στο οποίο κυριαρχεί η μεσότητα».
Δεν εννοούσε μια κοινωνία χωρίς φιλοδοξίες ή χωρίς διακρίσεις.
Περιέγραφε μια πολιτική κοινότητα που αποφεύγει τις ακρότητες, επειδή γνωρίζει ότι η υπερβολική συγκέντρωση ισχύος (οικονομικής, πολιτικής ή κοινωνικής) υπονομεύει τελικά την ελευθερία όλων.
Οι κοινωνίες αλλάζουν, οι τεχνολογίες εξελίσσονται, οι αυτοκρατορίες γεννιούνται και παρακμάζουν.
Όμως το θεμελιώδες ερώτημα της δημοκρατίας παραμένει αμετάβλητο εδώ και δυόμισι χιλιάδες χρόνια.
Πώς μπορεί μια ελεύθερη κοινωνία να παραμείνει πραγματικά κοινότητα ίσων πολιτών;
Ίσως γι' αυτό, κάθε φορά που ο σύγχρονος κόσμος αναζητά απαντήσεις για το μέλλον της δημοκρατίας, καταλήγει να επιστρέφει εκεί όπου ξεκίνησαν όλα.
Στην αρχαία Αθήνα.-
*****
ΓΡΑΨΤΕ ΤΗΝ ΓΝΩΜΗ ΣΑΣ ΣΤΑ ΣΧΟΛΙΑ
*****
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΑΚΟΜΑ:
Η αξιοπρέπεια ως μέτρο της προόδου μιας σύγχρονης κοινωνίας
Όταν η τεχνητή νοημοσύνη συναντά τη φιλοσοφία
Ο θρίαμβος και το παράδοξο του καπιταλισμού
«Κριτές, θα μας δικάσουν οι αγέννητοι, οι νεκροί»- Η αντίληψη του πένθους
Από τι γλιτώσαμε! Η Βρετανία αναζητεί ξανά την Ευρώπη
Η Ελλάδα βασίζεται στο 40% των πολιτών της
Όταν η εργατική τάξη εγκατέλειψε την Αριστερά
Η Ευρώπη χωρίς στρατηγική: Γιατί η ισχύς δεν αρκεί
Το φάντασμα του Χάιντεγκερ
Φρειδερίκος Νίτσε: Δεκαπέντε σκέψεις «μόνος με τον εαυτό σου»
δεν βρέθηκαν σχόλια επισκεπτών...