Γράφει ο Ευγένιος
Υπάρχουν φορές που λίγοι στίχοι προαναγγέλλουν ολόκληρο ένα μυθιστόρημα.
Αυτό ακριβώς συμβαίνει στους «Δαίμονες» του Φιοντόρ Ντοστογιέφσκι.
Πριν ακόμη εμφανιστεί ο πρώτος ήρωας, πριν ειπωθεί η πρώτη πολιτική κουβέντα, ο συγγραφέας δανείζεται μερικούς στίχους από ένα ποίημα του Αλεξάντρ Πούσκιν: «Χτύπα με, το μονοπάτι χάθηκε. Χάσαμε τον δρόμο. Δαίμονες μάγεψαν τα άλογά μας, μας οδήγησαν στην ερημιά...».
Οι στίχοι αυτοί δεν αποτελούν μια κάποια εισαγωγή στο έργο.
Είναι το φιλοσοφικό κλειδί του βιβλίου.
Η χιονοθύελλα ως εικόνα της ιστορίας
Στο ποίημα του Πούσκιν δεν συμβαίνει τίποτε το εντυπωσιακό.
Μια άμαξα ταξιδεύει μέσα στη νύχτα.
Η χιονοθύελλα δυναμώνει.
Το μονοπάτι εξαφανίζεται.
Οι άνθρωποι χάνουν τον προσανατολισμό τους.
*****
Για να μη χάσετε καμία ανάρτηση της Εποπτείας, γραφτείτε στο εβδομαδιαίο newsletter μας, πατώντας ΕΔΩ
Για τα videos της Εποπτείας, γραφτείτε στο κανάλι μας στο youtube, πατώντας ΕΔΩ
Βρείτε μας και στο tiktok πατώντας ΕΔΩ
*****
Τα άλογα, σαν υπνωτισμένα, τρέχουν προς άγνωστη κατεύθυνση.
Η εικόνα αυτή αποτελεί μια από τις πιο χαρακτηριστικές μεταφορές της ρωσικής λογοτεχνίας.
Η χιονοθύελλα δεν είναι φυσικό φαινόμενο, είναι το χάος.
Η στιγμή κατά την οποία ο άνθρωπος παύει να γνωρίζει πού βρίσκεται.
Δεν διακρίνει πλέον τον δρόμο.
Δεν ξέρει ποια κατεύθυνση είναι σωστή.
Το τοπίο χάνει κάθε μορφή.
Απομένει μόνο η κίνηση.
Μια κίνηση όμως χωρίς προορισμό.
Αυτό ακριβώς πίστευε ο Ντοστογιέφσκι ότι συνέβαινε στη Ρωσία του 19ου αιώνα.
Οι δαίμονες δεν είναι υπερφυσικά όντα.
Η μεγαλύτερη παρεξήγηση γύρω από τους «Δαίμονες» είναι ότι πρόκειται για μυθιστόρημα θρησκευτικής δαιμονολογίας.
Δεν είναι.
Οι «δαίμονες» του Ντοστογιέφσκι δεν έχουν κέρατα ούτε ουρές.
Είναι ιδέες.
Είναι οι ιδεολογίες που παύουν να υπηρετούν τον άνθρωπο και αρχίζουν να τον κυριεύουν.
Ο συγγραφέας είχε παρακολουθήσει την άνοδο του ρωσικού μηδενισμού, του επαναστατικού σοσιαλισμού και της πολιτικής τρομοκρατίας.
Δεν φοβόταν τόσο τις ίδιες τις πολιτικές θεωρίες όσο τη στιγμή κατά την οποία αυτές μετατρέπονται σε απόλυτη αλήθεια.
Τότε παύουν να είναι ιδέες.
Γίνονται πίστη.
Και κάθε πίστη που δεν αναγνωρίζει όρια μπορεί να γίνει καταστροφική.
Γι' αυτό και οι ήρωες του βιβλίου δεν παρουσιάζονται ως κακοί άνθρωποι.
Παρουσιάζονται ως άνθρωποι που έχουν παραδοθεί ολοκληρωτικά σε μια ιδέα.
Το χαμένο μονοπάτι
Η πρώτη φράση του ποιήματος είναι ίσως η σημαντικότερη.
«Το μονοπάτι χάθηκε.»
Δεν λέει ότι ο δρόμος καταστράφηκε.
Ο δρόμος υπάρχει.
Αυτό που χάθηκε είναι η δυνατότητα να τον διακρίνουμε.
Η διάκριση αυτή είναι βαθιά φιλοσοφική.
Ο Ντοστογιέφσκι δεν πίστευε ότι η αλήθεια εξαφανίζεται.
Πίστευε ότι ο άνθρωπος μπορεί να τυφλωθεί απέναντί της.
Η σύγχυση δεν βρίσκεται στον κόσμο.
Βρίσκεται στη συνείδηση.
Αυτό εξηγεί γιατί οι περισσότεροι ήρωες του μυθιστορήματος είναι εξαιρετικά ευφυείς.
Δεν στερούνται λογικής.
Στερούνται εσωτερικού προσανατολισμού.
Τα άλογα της ιστορίας
Ο Πούσκιν γράφει: «Δαίμονες μάγεψαν τα άλογά μας.»
Στη ρωσική παράδοση τα άλογα συμβολίζουν τη δύναμη που κινεί τον άνθρωπο.
Στον Ντοστογιέφσκι αποκτούν μια ευρύτερη σημασία.
Τα άλογα είναι η ίδια η κοινωνία.
Οι λαοί.
Οι μάζες.
Η ιστορία.
Όταν εκείνα τρομάζουν, ο άνθρωπος παύει να ελέγχει την πορεία του.
Έχει την ψευδαίσθηση ότι οδηγεί.
Στην πραγματικότητα παρασύρεται.
Δεν είναι τυχαίο ότι ο Ντοστογιέφσκι φοβόταν περισσότερο τον φανατισμένο ιδεαλισμό παρά την απλή κακία.
Ο κακός άνθρωπος προκαλεί περιορισμένη ζημιά.
Ο άνθρωπος που πιστεύει ότι σώζει την ανθρωπότητα μπορεί να προκαλέσει ανυπολόγιστη καταστροφή.
Γάμος ή κηδεία;
Οι τελευταίοι στίχοι είναι από τους πιο μυστηριώδεις.
«Τι θρηνητικό μοιρολόι τραγουδούν; Χαιρετούν τον γάμο μιας μάγισσας ή την ταφή ενός καλικάντζαρου;»
Η εικόνα είναι σχεδόν παράλογη.
Γιορτή και πένθος συγχέονται.
Αρχή και τέλος γίνονται ένα.
Ακριβώς αυτή είναι η ειρωνεία του Ντοστογιέφσκι απέναντι στις μεγάλες επαναστατικές ουτοπίες.
Οι άνθρωποι πιστεύουν ότι γεννούν έναν νέο κόσμο.
Εκείνος βλέπει μια κοινωνία που θάβει τον παλιό πολιτισμό χωρίς να γνωρίζει τι ακριβώς θα γεννηθεί από τα ερείπιά του.
Η επανάσταση παρουσιάζεται ως γιορτή.
Ο συγγραφέας βλέπει μέσα της μια κηδεία.
Μια διαχρονική προειδοποίηση.
Θα ήταν λάθος να περιορίσουμε αυτή την αλληγορία αποκλειστικά στη Ρωσία του 19ου αιώνα.
Το επίγραμμα του Πούσκιν μιλά για κάθε εποχή κατά την οποία οι κοινωνίες χάνουν την ικανότητα να ξεχωρίζουν την αλήθεια από την πλάνη, την ελευθερία από τον φανατισμό, τη δημιουργία από την καταστροφή.
Οι «δαίμονες» μπορεί να αλλάζουν μορφή (άλλοτε είναι ιδεολογίες, άλλοτε πολιτικές θρησκείες, άλλοτε ο φανατισμός της αγοράς ή της τεχνολογίας, άλλοτε η λατρεία της ισχύος ή της ταυτότητας).
Το κοινό τους γνώρισμα είναι ότι υπόσχονται απόλυτες λύσεις σε σύνθετα ανθρώπινα προβλήματα.
Ίσως γι' αυτό το επίγραμμα εξακολουθεί να συγκινεί περισσότερο από έναν αιώνα μετά.
Δεν μας προειδοποιεί μόνο για τον κίνδυνο του κακού.
Μας προειδοποιεί για κάτι πιο ύπουλο: για τη στιγμή που οι άνθρωποι, πεπεισμένοι ότι πορεύονται προς τη σωτηρία, έχουν ήδη χάσει το μονοπάτι χωρίς να το αντιληφθούν.
Και αυτή είναι, τελικά, η μεγάλη τραγωδία των «Δαιμόνων».
Δεν είναι ότι οι ήρωές τους είναι διεφθαρμένοι ή μοχθηροί.
Είναι ότι έχουν πάψει να αναρωτιούνται αν ο δρόμος που ακολουθούν είναι πράγματι ο σωστός.
Όταν η βεβαιότητα αντικαθιστά την αυτοκριτική και η ιδέα γίνεται απόλυτο δόγμα, οι «δαίμονες» δεν χρειάζεται πια να σπρώξουν την άμαξα.
Αρκεί να κρατούν αόρατα τα ηνία.-
*****
ΓΡΑΨΤΕ ΤΗΝ ΓΝΩΜΗ ΣΑΣ ΣΤΑ ΣΧΟΛΙΑ
*****
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΑΚΟΜΑ:
Η αξιοπρέπεια ως μέτρο της προόδου μιας σύγχρονης κοινωνίας
Όταν η τεχνητή νοημοσύνη συναντά τη φιλοσοφία
Ο θρίαμβος και το παράδοξο του καπιταλισμού
«Κριτές, θα μας δικάσουν οι αγέννητοι, οι νεκροί»- Η αντίληψη του πένθους
Από τι γλιτώσαμε! Η Βρετανία αναζητεί ξανά την Ευρώπη
Η Ελλάδα βασίζεται στο 40% των πολιτών της
Όταν η εργατική τάξη εγκατέλειψε την Αριστερά
Η Ευρώπη χωρίς στρατηγική: Γιατί η ισχύς δεν αρκεί
Το φάντασμα του Χάιντεγκερ
Φρειδερίκος Νίτσε: Δεκαπέντε σκέψεις «μόνος με τον εαυτό σου»
δεν βρέθηκαν σχόλια επισκεπτών...