Γράφει ο Διαμαντής Σεϊτανίδης
Η μεγαλύτερη κληρονομιά του Ομήρου δεν είναι οι Κύκλωπες, οι Σειρήνες ή οι θεοί. Είναι ότι χάρισε στην ανθρωπότητα τον πρώτο πραγματικά σύγχρονο άνθρωπο.
Κάθε φορά που ένας μεγάλος δημιουργός επιστρέφει στον Όμηρο, η πρώτη απορία είναι σχεδόν αυτονόητη: πώς θα αποδώσει τα τέρατα, τις Σειρήνες, τον Κύκλωπα, την Κίρκη ή τη Σκύλλα και τη Χάρυβδη;
Ο κινηματογράφος αγαπά το θέαμα και ο Κρίστοφερ Νόλαν έχει αποδείξει ότι γνωρίζει όσο λίγοι πώς να μετατρέπει μια μεγάλη αφήγηση σε μοναδική κινηματογραφική εμπειρία.
Αν όμως η νέα του ταινία περιοριστεί μόνο στην εντυπωσιακή αναπαράσταση των περιπετειών του Οδυσσέα, τότε θα έχει χάσει το σημαντικότερο στοιχείο της Οδύσσειας.
Γιατί η πραγματική ιδιοφυΐα του Ομήρου δεν βρίσκεται στα μυθικά πλάσματα ούτε στις καταιγίδες της Μεσογείου.
Βρίσκεται στην ανακάλυψη ότι το μεγαλύτερο ταξίδι του ανθρώπου δεν είναι γεωγραφικό.
Είναι εσωτερικό.
Και ίσως γι' αυτό, τρεις χιλιάδες χρόνια μετά, ολόκληρος ο κόσμος εξακολουθεί να επιστρέφει στην Οδύσσεια.
Όχι επειδή πιστεύει στους Κύκλωπες.
Αλλά επειδή αναγνωρίζει τον εαυτό του στον Οδυσσέα.
Από τον ήρωα της δύναμης στον άνθρωπο της σκέψης
Η Ιλιάδα και η Οδύσσεια μοιάζουν να αφηγούνται δύο διαφορετικές αντιλήψεις για τον άνθρωπο.
Ο Αχιλλέας είναι ο ήρωας της δύναμης, της δόξας και της πολεμικής αρετής.
Η αθανασία του περνά μέσα από το πεδίο της μάχης.
*****
Για να μη χάσετε καμία ανάρτηση της Εποπτείας, γραφτείτε στο εβδομαδιαίο newsletter μας, πατώντας ΕΔΩ
Για τα videos της Εποπτείας, γραφτείτε στο κανάλι μας στο youtube, πατώντας ΕΔΩ
Βρείτε μας και στο tiktok πατώντας ΕΔΩ
*****
Ο Οδυσσέας, αντίθετα, επιβιώνει χάρη στη σκέψη, την ευφυΐα, την υπομονή και την προσαρμοστικότητα.
Δεν είναι ο ισχυρότερος.
Είναι εκείνος που ξέρει να κατανοεί τους ανθρώπους, να περιμένει, να αυτοσυγκρατείται όταν χρειάζεται και να αλλάζει σχέδιο όταν οι συνθήκες το απαιτούν.
Με τον Οδυσσέα γεννιέται ένα νέο πρότυπο ανθρώπου.
Ένας άνθρωπος που δεν νικά μόνο τους αντιπάλους του.
Νικά πρώτα τις ίδιες του τις αδυναμίες.
Η πρώτη μεγάλη ιστορία αυτογνωσίας
Οι περισσότεροι διαβάζουν την Οδύσσεια ως την αφήγηση ενός βασιλιά που προσπαθεί να επιστρέψει στην πατρίδα του.
Στην πραγματικότητα, πρόκειται για κάτι πολύ βαθύτερο.
Είναι η πρώτη μεγάλη ιστορία αυτογνωσίας στην ιστορία της ανθρωπότητας.
Ο Οδυσσέας ξεκινά από την Τροία ως νικητής.
Επιστρέφει στην Ιθάκη ως σοφότερος άνθρωπος.
Το ταξίδι δεν τον αλλάζει μόνο εξωτερικά.
Τον μεταμορφώνει εσωτερικά.
Δεν είναι τυχαίο ότι λίγους αιώνες αργότερα η ελληνική φιλοσοφία θα διατυπώσει το περίφημο «Γνώθι σαυτόν».
Ο Όμηρος δεν χρησιμοποιεί αυτή τη φράση.
Αλλά ολόκληρη η Οδύσσεια την προαναγγέλλει.
Η μεγάλη ελληνική ανακάλυψη: το μέτρο απέναντι στην ύβρη
Υπάρχει όμως ακόμη μία ιδέα που κάνει το έργο του Ομήρου διαχρονικό.
Η ελληνική έννοια του μέτρου.
Ο Οδυσσέας δεν παρουσιάζεται ποτέ ως αλάνθαστος ήρωας.
Η κορυφαία πράξη ευφυΐας του Οδυσσέα μετατρέπεται σχεδόν αμέσως στη μεγαλύτερη πράξη αλαζονείας του.
Μέσα στη σπηλιά σώζεται επειδή κρύβει την ταυτότητά του πίσω από το όνομα «Κανένας».
Όταν όμως το πλοίο του έχει ήδη απομακρυνθεί και δεν διατρέχει πλέον άμεσο κίνδυνο, δεν αντιστέκεται στον πειρασμό της δόξας.
Αποκαλύπτει στον Πολύφημο το πραγματικό του όνομα, θέλοντας να αναγνωριστεί ως ο νικητής.
Εκείνη ακριβώς τη στιγμή η ευφυΐα παραχωρεί τη θέση της στην ύβρη.
Και η ύβρις θα έχει βαρύ τίμημα: ο Πολύφημος επικαλείται τον πατέρα του, τον Ποσειδώνα, και από εκείνη τη στιγμή αρχίζει η μακρά περιπλάνηση του Οδυσσέα.
Ο Όμηρος υπαινίσσεται έτσι μια αλήθεια που θα διατρέξει ολόκληρο τον ελληνικό πολιτισμό: ακόμη και ο πιο σοφός άνθρωπος μπορεί να ηττηθεί από την αλαζονεία του.
Και ο ήρωας της Οδύσσειας, πληρώνει το τίμημα επί δέκα ολόκληρα χρόνια.
Δεν είναι μια απλή αφηγηματική λεπτομέρεια.
Είναι μια βαθιά φιλοσοφική θέση.
Ο άνθρωπος δεν καταστρέφεται μόνο από τους εχθρούς του.
Καταστρέφεται και από την αλαζονεία του.
Αργότερα, αυτή η ιδέα θα γίνει η καρδιά της ελληνικής τραγωδίας.
Από τον Αισχύλο μέχρι τον Σοφοκλή και τον Ευριπίδη, η ύβρις θα οδηγεί πάντοτε στη νέμεση.
Ο Όμηρος είχε ήδη ανοίξει τον δρόμο.
Γιατί η «Οδύσσεια» δεν γερνά ποτέ
Ίσως εδώ να βρίσκεται και η μεγαλύτερη κληρονομιά του Ομήρου.
Οι περισσότεροι αρχαίοι ήρωες νικούν επειδή είναι ισχυρότεροι από τους άλλους.
Ο Οδυσσέας μάς συγκινεί επειδή μοιάζει με εμάς.
Κάνει λάθη.
Αμφιβάλλει.
Φοβάται.
Παρασύρεται.
Απογοητεύεται.
Χάνει συντρόφους.
Αναγκάζεται να ξαναρχίσει από την αρχή.
Και τελικά ωριμάζει.
Δεν είναι τυχαίο ότι ψυχολόγοι όπως ο Καρλ Γιουνγκ είδαν στην Οδύσσεια μια μεγάλη αλληγορία της ανθρώπινης ψυχής.
Ο Κύκλωπας δεν είναι μόνο ένα τέρας.
Είναι η αλαζονεία.
Οι Σειρήνες δεν είναι μόνο μυθικά πλάσματα.
Είναι όλοι οι πειρασμοί που μας απομακρύνουν από τον σκοπό μας.
Η Καλυψώ είναι η γοητεία της παραίτησης.
Η Κίρκη είναι η λήθη.
Η Σκύλλα και η Χάρυβδη είναι εκείνες οι στιγμές της ζωής όπου δεν υπάρχει ιδανική επιλογή, αλλά μόνο η λιγότερο οδυνηρή.
Γι' αυτό η Οδύσσεια δεν είναι ποτέ πραγματικά παλιά.
Αλλάζει μόνο ο αναγνώστης.
Από τον Όμηρο στον Καβάφη
Λίγοι ποιητές κατάλαβαν τόσο βαθιά την Οδύσσεια όσο ο Κωνσταντίνος Καβάφης.
Όταν γράφει ότι: «Η Ιθάκη σ' έδωσε τ' ωραίο ταξίδι...» δεν διορθώνει τον Όμηρο.
Τον συνεχίζει.
Η Ιθάκη δεν είναι το τέλος της διαδρομής.
Είναι ο λόγος που η διαδρομή αποκτά νόημα.
Χωρίς την Ιθάκη, δεν υπάρχει ταξίδι.
Χωρίς έναν σκοπό, ο άνθρωπος περιπλανιέται χωρίς να μεταμορφώνεται.
Ο Καβάφης μεταφέρει το ομηρικό μήνυμα στη νεότερη εποχή: ο προορισμός έχει αξία όχι επειδή τελειώνει το ταξίδι, αλλά επειδή το καθιστά δυνατό.
Γιατί ο Νόλαν επιστρέφει σήμερα στον Όμηρο
Δεν είναι τυχαίο ότι ένας σκηνοθέτης όπως ο Κρίστοφερ Νόλαν αποφάσισε να αφιερωθεί στην Οδύσσεια.
Σχεδόν όλες οι μεγάλες ταινίες του περιστρέφονται γύρω από την ταυτότητα, τον χρόνο, τη μνήμη, την ενοχή, την προσωπική ευθύνη και τις αποφάσεις που διαμορφώνουν τον άνθρωπο.
Ακριβώς αυτά είναι και τα μεγάλα θέματα του Ομήρου.
Ο Νόλαν δεν αναζητά απλώς μια μεγάλη περιπέτεια.
Αναζητά την πρώτη μεγάλη ιστορία της ανθρώπινης συνείδησης.
Αν καταφέρει να αποδώσει αυτή την εσωτερική διάσταση του Οδυσσέα, τότε θα έχει μεταφέρει στη μεγάλη οθόνη την ιστορία από την οποία γεννήθηκε η ίδια η δυτική αντίληψη για τον άνθρωπο.
Η μεγαλύτερη ελληνική προσφορά στην ανθρωπότητα
Ίσως αυτή να είναι τελικά η σπουδαιότερη κληρονομιά της Οδύσσειας.
Όχι ότι χάρισε στον κόσμο έναν από τους ωραιότερους μύθους που γράφτηκαν ποτέ.
Αλλά ότι συνέλαβε μια ιδέα η οποία εξακολουθεί να μας καθορίζει.
Ότι ο άνθρωπος δεν ολοκληρώνεται με τη δύναμη, ούτε με τη νίκη, ούτε με τον πλούτο.
Ολοκληρώνεται μέσα από το ταξίδι που τον μεταμορφώνει.
Σε μια εποχή τεχνητής νοημοσύνης, γεωπολιτικών ανακατατάξεων και τεχνολογικών θαυμάτων, η μεγαλύτερη αλήθεια του Ομήρου παραμένει αναλλοίωτη: ο άνθρωπος προοδεύει όταν μαθαίνει, όταν αμφισβητεί τον εαυτό του και όταν επιστρέφει σοφότερος από ό,τι ξεκίνησε.
Ίσως γι' αυτό, τρεις χιλιάδες χρόνια αργότερα, η Οδύσσεια εξακολουθεί να είναι ένας καθρέφτης.
Και κάθε γενιά που σκύβει πάνω στις σελίδες της βλέπει μέσα του το ίδιο πρόσωπο: τον άνθρωπο που συνεχίζει να αναζητά τη δική του Ιθάκη.-
*****
ΓΡΑΨΤΕ ΤΗΝ ΓΝΩΜΗ ΣΑΣ ΣΤΑ ΣΧΟΛΙΑ
*****
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΑΚΟΜΑ:
Η αξιοπρέπεια ως μέτρο της προόδου μιας σύγχρονης κοινωνίας
Όταν η τεχνητή νοημοσύνη συναντά τη φιλοσοφία
Ο θρίαμβος και το παράδοξο του καπιταλισμού
«Κριτές, θα μας δικάσουν οι αγέννητοι, οι νεκροί»- Η αντίληψη του πένθους
Από τι γλιτώσαμε! Η Βρετανία αναζητεί ξανά την Ευρώπη
Η Ελλάδα βασίζεται στο 40% των πολιτών της
Όταν η εργατική τάξη εγκατέλειψε την Αριστερά
Η Ευρώπη χωρίς στρατηγική: Γιατί η ισχύς δεν αρκεί
Το φάντασμα του Χάιντεγκερ
Φρειδερίκος Νίτσε: Δεκαπέντε σκέψεις «μόνος με τον εαυτό σου»