Γράφει ο Ευγένιος
Ο υπαρξισμός δεν γεννήθηκε για να μας πει ότι ο άνθρωπος είναι μόνος. Γεννήθηκε για να μας θυμίσει ότι είναι υπεύθυνος.
Όταν ο Περικλής εκφωνούσε τον περίφημο Επιτάφιο, όπως τον κατέγραψε ο Θουκυδίδης, δεν εξυμνούσε μόνο την ισχύ της Αθήνας.
Προσπαθούσε να περιγράψει ένα νέο πρότυπο ανθρώπου: τον ελεύθερο πολίτη που δεν περιμένει από τη μοίρα, τους θεούς ή κάποιον άρχοντα να καθορίσει τη ζωή του, αλλά συμμετέχει ενεργά στα κοινά και αναλαμβάνει την ευθύνη των επιλογών του.
Αυτή η ιδέα, ότι η ελευθερία δεν μπορεί να υπάρξει χωρίς ευθύνη, διατρέχει ολόκληρη την ελληνική σκέψη.
Τη συναντούμε στην τραγωδία, στη φιλοσοφία, στην πολιτική θεωρία.
Και ίσως γι' αυτό δεν είναι τυχαίο ότι, είκοσι τέσσερις αιώνες αργότερα, ένας Γάλλος φιλόσοφος θα διατυπώσει μια από τις πιο διάσημες φράσεις της νεότερης φιλοσοφίας: «Η ύπαρξη προηγείται της ουσίας.»
Ο Ζαν-Πολ Σαρτρ δεν ήθελε να σοκάρει.
Ήθελε να αφυπνίσει.
Η πιο παρεξηγημένη φιλοσοφία του 20ού αιώνα
Ο υπαρξισμός απέκτησε γρήγορα τη φήμη μιας σκοτεινής και απαισιόδοξης φιλοσοφίας.
Συνδέθηκε με τη μοναξιά, την αγωνία, το παράλογο και την απόγνωση.
Η διάλεξη του Σαρτρ «Ο υπαρξισμός είναι ένας ανθρωπισμός», υπενθυμίζει ότι αυτή η εικόνα είναι σε μεγάλο βαθμό παραπλανητική.
Η περίφημη διάλεξη του 1945 δεν ήταν μια απολογία της απελπισίας.
Ήταν μια υπεράσπιση της ανθρώπινης αξιοπρέπειας.
Ο Σαρτρ υποστήριζε ότι ο άνθρωπος δεν γεννιέται με έναν προκαθορισμένο σκοπό, ούτε υπάρχει κάποιο σχέδιο που να καθορίζει εκ των προτέρων τι θα γίνει.
Ο άνθρωπος γίνεται αυτό που επιλέγει να γίνει.
Η ταυτότητά του δεν του χαρίζεται.
Τη δημιουργεί ο ίδιος.
*****
Για να μη χάσετε καμία ανάρτηση της Εποπτείας, γραφτείτε στο εβδομαδιαίο newsletter μας, πατώντας ΕΔΩ
Για τα videos της Εποπτείας, γραφτείτε στο κανάλι μας στο youtube, πατώντας ΕΔΩ
Βρείτε μας και στο tiktok πατώντας ΕΔΩ
*****
Η δύσκολη πλευρά της ελευθερίας
Εδώ βρίσκεται και η μεγάλη ανατροπή.
Συνήθως αντιλαμβανόμαστε την ελευθερία ως απουσία περιορισμών.
Για τον Σαρτρ συμβαίνει σχεδόν το αντίθετο.
Η ελευθερία είναι το βάρος ότι δεν μπορούμε να μεταθέσουμε αλλού την ευθύνη για τη ζωή μας.
Δεν μπορούμε να κατηγορούμε διαρκώς την τύχη, την κοινωνία, την Ιστορία, την οικογένεια, τις συνθήκες.
Όλα αυτά επηρεάζουν τον άνθρωπο.
Δεν τον απαλλάσσουν όμως από την ευθύνη της επιλογής.
Αυτός είναι ίσως ο λόγος που ο υπαρξισμός εξακολουθεί να προκαλεί δυσφορία.
Δεν μας επιτρέπει εύκολες δικαιολογίες.
Η ελληνική τραγωδία είχε ήδη θέσει το ίδιο ερώτημα
Είναι εντυπωσιακό πόσο κοντά βρίσκεται αυτή η σκέψη στην αρχαία ελληνική τραγωδία.
Ο Οιδίπους δεν είναι τραγικός επειδή η μοίρα υπήρξε σκληρή μαζί του.
Είναι τραγικός επειδή, όταν έρχεται η στιγμή της αλήθειας, δεν δραπετεύει από την ευθύνη της.
Η Αντιγόνη γνωρίζει ότι η επιλογή της θα την οδηγήσει στον θάνατο.
Κι όμως, κάνει την επιλογή που πρέπει.
Ο Προμηθέας γνωρίζει την τιμωρία που τον περιμένει.
Κι όμως, προσφέρει τη φωτιά στους ανθρώπους.
Οι ήρωες της ελληνικής τραγωδίας δεν ορίζονται από όσα τους συμβαίνουν.
Ορίζονται από τον τρόπο με τον οποίο απαντούν σε όσα τους συμβαίνουν.
Αυτό είναι ίσως το πιο υπαρξιστικό στοιχείο του ελληνικού πολιτισμού.
Ένας ανθρωπισμός μετά την καταστροφή
Η διάλεξη του Σαρτρ δεν εκφωνήθηκε σε μια ήρεμη εποχή.
Το 1945 η Ευρώπη έβγαινε από τον πιο καταστροφικό πόλεμο της ιστορίας της.
Το Ολοκαύτωμα είχε αποκαλύψει ότι ο πολιτισμός δεν αρκεί από μόνος του για να εμποδίσει τη βαρβαρότητα.
Οι μεγάλες ιδεολογίες είχαν χάσει το κύρος τους.
Οι άνθρωποι αναζητούσαν ξανά ένα σημείο αναφοράς.
Ο Σαρτρ δεν το αναζήτησε στον Θεό.
Ούτε στην Ιστορία.
Ούτε στο κράτος.
Το αναζήτησε στον ίδιο τον άνθρωπο.
Όχι επειδή τον θεωρούσε τέλειο.
Αλλά επειδή πίστευε ότι μόνο ο άνθρωπος μπορεί να αναλάβει την ευθύνη των πράξεών του.
Γι' αυτό και ο τίτλος της διάλεξης είναι τόσο σημαντικός.
Δεν είναι απλώς «Ο υπαρξισμός».
Είναι «Ο υπαρξισμός είναι ένας ανθρωπισμός.»
Η εποχή της τεχνητής νοημοσύνης
Ίσως σήμερα να καταλαβαίνουμε καλύτερα από ποτέ γιατί ο Σαρτρ επιστρέφει.
Ζούμε σε μια εποχή όπου οι αλγόριθμοι προτείνουν τι θα διαβάσουμε, τι θα αγοράσουμε, ποιον θα γνωρίσουμε, ακόμη και πώς θα εργαστούμε.
Η τεχνητή νοημοσύνη γεννά την ψευδαίσθηση ότι όλο και περισσότερες αποφάσεις μπορούν να ανατεθούν στις μηχανές.
Ο Σαρτρ θα απαντούσε ότι καμία μηχανή δεν μπορεί να αναλάβει την ανθρώπινη ευθύνη.
Μπορεί να προσφέρει πληροφορίες.
Μπορεί να κάνει υπολογισμούς.
Δεν μπορεί όμως να αποφασίσει τι είναι δίκαιο.
Δεν μπορεί να αγαπήσει.
Δεν μπορεί να μετανοήσει.
Δεν μπορεί να λογοδοτήσει.
Η ηθική παραμένει ανθρώπινη υπόθεση.
Η μεγαλύτερη πρόκληση της εποχής μας
Στον δημόσιο διάλογο αναζητούμε συνεχώς ποιος ευθύνεται για τα προβλήματά μας.
Οι πολιτικοί.
Οι αγορές.
Οι ξένες δυνάμεις.
Η τεχνολογία.
Η παγκοσμιοποίηση.
Ο Σαρτρ μάς αναγκάζει να ξεκινήσουμε από ένα πολύ πιο δύσκολο ερώτημα:
Εμείς τι κάνουμε;
Πώς ζούμε;
Τι επιλέγουμε;
Ποιες αξίες υπηρετούμε;
Πόση ευθύνη αναλαμβάνουμε για τον κόσμο που αφήνουμε πίσω μας;
Είναι ερωτήματα άβολα.
Αλλά είναι τα μόνα που μπορούν να μετατρέψουν την ελευθερία από σύνθημα σε τρόπο ζωής.
Η διαχρονική επικαιρότητα του Σαρτρ
Ίσως τελικά αυτό να είναι και το μεγάλο μυστικό της διαρκούς επιστροφής του Σαρτρ.
Δεν προσφέρει έτοιμες απαντήσεις ούτε υπόσχεται έναν καλύτερο κόσμο μέσα από κάποια μεγάλη ιδεολογία.
Μας υπενθυμίζει κάτι πολύ πιο απαιτητικό: ότι η ανθρώπινη αξιοπρέπεια δεν γεννιέται από όσα μας συμβαίνουν, αλλά από τον τρόπο με τον οποίο επιλέγουμε να απαντήσουμε σε αυτά.
Και εδώ, ο Γάλλος φιλόσοφος συναντά ξανά την ελληνική παράδοση.
Από τον Επιτάφιο του Περικλή μέχρι την Αντιγόνη και από τον Προμηθέα μέχρι τον Σωκράτη, η ελευθερία δεν υπήρξε ποτέ ένα απλό προνόμιο.
Ήταν πάντοτε μια δοκιμασία χαρακτήρα.
Ίσως, λοιπόν, ο υπαρξισμός να μην είναι μια φιλοσοφία της μοναξιάς, όπως συχνά πιστεύεται. Ίσως να είναι η πιο απαιτητική μορφή ανθρωπισμού.
Γιατί μας καλεί να αναγνωρίσουμε ότι, όσο κι αν αλλάζει ο κόσμος γύρω μας, όσο κι αν εξελίσσεται η τεχνολογία ή μεταβάλλονται οι κοινωνίες, υπάρχει κάτι που καμία εποχή δεν μπορεί να αφαιρέσει από τον άνθρωπο: την ευθύνη να επιλέγει ποιος θέλει να γίνει.
Και ίσως αυτή να είναι, τελικά, η βαθύτερη έννοια της ελευθερίας.-
*****
ΓΡΑΨΤΕ ΤΗΝ ΓΝΩΜΗ ΣΑΣ ΣΤΑ ΣΧΟΛΙΑ
*****
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΑΚΟΜΑ:
Η αξιοπρέπεια ως μέτρο της προόδου μιας σύγχρονης κοινωνίας
Όταν η τεχνητή νοημοσύνη συναντά τη φιλοσοφία
Ο θρίαμβος και το παράδοξο του καπιταλισμού
«Κριτές, θα μας δικάσουν οι αγέννητοι, οι νεκροί»- Η αντίληψη του πένθους
Από τι γλιτώσαμε! Η Βρετανία αναζητεί ξανά την Ευρώπη
Η Ελλάδα βασίζεται στο 40% των πολιτών της
Όταν η εργατική τάξη εγκατέλειψε την Αριστερά
Η Ευρώπη χωρίς στρατηγική: Γιατί η ισχύς δεν αρκεί
Το φάντασμα του Χάιντεγκερ
Φρειδερίκος Νίτσε: Δεκαπέντε σκέψεις «μόνος με τον εαυτό σου»
δεν βρέθηκαν σχόλια επισκεπτών...