Γράφει ο Διαμαντής Σεϊτανίδης
Οι μεγάλες καταρρεύσεις δεν αρχίζουν στα πεδία των μαχών. Αρχίζουν όταν οι κοινωνίες παύουν να βλέπουν καθαρά την πραγματικότητα.
Όταν η Γαλλία αποφάσισε να τιμήσει τον ιστορικό και αγωνιστή της Αντίστασης Μαρκ Μπλοκ με την είσοδό του στο Πάνθεον, απέτισε φόρο τιμής σε έναν σπουδαίο πανεπιστημιακό, σε έναν ήρωα που εκτελέστηκε από τη Γκεστάπο το 1944.
Πολύ περισσότερο, όμως, τίμησε έναν άνθρωπο που, μέσα στη μεγαλύτερη εθνική ταπείνωση της χώρας του, είχε το θάρρος να αναζητήσει τις αιτίες της ήττας όχι μόνο στον εχθρό, αλλά και στον ίδιο του τον λαό, στις ελίτ, στους θεσμούς και στις νοοτροπίες της εποχής του.
Το βιβλίο του, L'Étrange Défaite («Η Παράξενη Ήττα»), γράφτηκε λίγες μόλις εβδομάδες μετά την κατάρρευση της Γαλλίας το 1940.
Δεν είναι στρατιωτική ιστορία.
Είναι μια πράξη εθνικής αυτογνωσίας.
Ο Μπλοκ δεν περιορίστηκε μόνο στο γιατί ηττήθηκε η Γαλλία.
Αναρωτήθηκε γιατί η χώρα δεν κατάλαβε εγκαίρως ότι οδηγούνταν προς την ήττα.
Και αυτή ακριβώς η ερώτηση είναι που κάνει το έργο του συγκλονιστικά επίκαιρο.
*****
Για να μη χάσετε καμία ανάρτηση της Εποπτείας, γραφτείτε στο εβδομαδιαίο newsletter μας, πατώντας ΕΔΩ
Για τα videos της Εποπτείας, γραφτείτε στο κανάλι μας στο youtube, πατώντας ΕΔΩ
Βρείτε μας και στο tiktok πατώντας ΕΔΩ
*****
Οι ήττες γεννιούνται πολύ πριν από τις μάχες
Οι περισσότεροι λαοί πιστεύουν ότι οι μεγάλες καταστροφές έρχονται ξαφνικά.
Η ιστορία λέει το αντίθετο.
Οι μεγάλες ήττες ωριμάζουν αργά, σχεδόν αθόρυβα.
Προηγούνται χρόνια εφησυχασμού, λανθασμένων εκτιμήσεων, αδυναμίας προσαρμογής και πολιτικών ελίτ που εξακολουθούν να σκέφτονται με τα εργαλεία του χθες ενώ ο κόσμος γύρω τους αλλάζει.
Ο Μπλοκ απέδωσε μεγάλο μέρος της γαλλικής κατάρρευσης στην πνευματική ακαμψία της ηγεσίας, στην αδυναμία της να κατανοήσει ότι ο πόλεμος είχε αλλάξει μορφή και ότι οι παλιές βεβαιότητες δεν αρκούσαν πλέον.
Η ήττα, με άλλα λόγια, είχε προηγηθεί στο επίπεδο της σκέψης.
Από τον Μαρκ Μπλοκ στον Θουκυδίδη
Η διαπίστωση αυτή δεν είναι καινούργια.
Την είχε διατυπώσει, με διαφορετικά λόγια, πριν από δυόμισι χιλιάδες χρόνια ο Θουκυδίδης.
Στην αφήγησή του για τον Πελοποννησιακό Πόλεμο δεν αναζητεί απλώς ποιος νίκησε και ποιος ηττήθηκε.
Προσπαθεί να κατανοήσει με ποιον τρόπο η αλαζονεία, ο διχασμός, η πολιτική τύφλωση και η αδυναμία ορθής κρίσης μπορούν να οδηγήσουν ακόμη και τις ισχυρότερες πόλεις στην παρακμή.
Ο Θουκυδίδης δεν γράφει για να υμνήσει την Αθήνα.
Γράφει για να την καταλάβει.
Ακριβώς όπως ο Μπλοκ δεν γράφει για να καταδικάσει τη Γαλλία, αλλά για να εξηγήσει πώς μια μεγάλη δημοκρατία οδηγήθηκε σε μια τόσο ταπεινωτική κατάρρευση.
Η ιστορία, και για τους δύο, δεν είναι εργαλείο αυτοδικαίωσης.
Είναι εργαλείο αυτογνωσίας.
Η νέα «παράξενη ήττα»
Ο κόσμος του 2026 δεν απειλείται από τις ίδιες δυνάμεις που αντιμετώπισε η Ευρώπη το 1940.
Αντιμετωπίζει όμως άλλες προκλήσεις, εξίσου βαθιές: Την έκρηξη της παραπληροφόρησης, την τεχνητή νοημοσύνη, την κρίση εμπιστοσύνης προς τους θεσμούς, τις κοινωνικές ανισότητες, τη γεωπολιτική αστάθεια, την αίσθηση ότι οι κυβερνήσεις δυσκολεύονται να ελέγξουν εξελίξεις που ξεπερνούν τα εθνικά τους σύνορα.
Το μεγαλύτερο πρόβλημα ίσως δεν είναι οι ίδιες αυτές οι προκλήσεις.
Είναι ο κίνδυνος οι κοινωνίες να συνεχίσουν να σκέφτονται με τις βεβαιότητες μιας εποχής που έχει ήδη τελειώσει.
Κάθε εποχή έχει τη δική της «παράξενη ήττα».
Η ελληνική εμπειρία της αυτογνωσίας
Η ελληνική ιστορία προσφέρει ίσως από τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα.
Η Μικρασιατική Καταστροφή ήταν αποτέλεσμα μιας χαμένης στρατιωτικής εκστρατείας, αλλά πολύ περισσότερο ήταν το τέλος μιας μακράς περιόδου πολιτικού διχασμού, υπερεκτίμησης των δυνατοτήτων της χώρας και εσφαλμένης ανάγνωσης των διεθνών συσχετισμών.
Το ίδιο θα μπορούσε να ειπωθεί για την τουρκική εισβολή στην Κύπρο ή ακόμη και για τη μεγάλη οικονομική κρίση της προηγούμενης δεκαετίας.
Καμία από αυτές τις κρίσεις δεν εμφανίστηκε ξαφνικά.
Προηγήθηκαν χρόνια κατά τα οποία τα προειδοποιητικά σημάδια είτε αγνοήθηκαν είτε υποτιμήθηκαν.
Η πραγματικότητα είχε αλλάξει.
Η πολιτική σκέψη, όμως, συνέχιζε να κινείται με τους όρους του παρελθόντος.
Η αυτοκριτική ως πατριωτισμός
Ίσως εδώ βρίσκεται και το μεγαλύτερο μάθημα του Μαρκ Μπλοκ.
Η αυτοκριτική δεν είναι ένδειξη εθνικής αδυναμίας.
Είναι πράξη πατριωτισμού.
Οι κοινωνίες που αγαπούν πραγματικά τον εαυτό τους δεν φοβούνται να εξετάσουν τα λάθη τους.
Αντίθετα, οι κοινωνίες που μετατρέπουν την ιστορία τους σε διαρκή αυτοεπιβεβαίωση κινδυνεύουν να επαναλάβουν τις ίδιες αστοχίες.
Αυτό είναι το βαθύτερο νόημα της ιστορικής γνώσης.
Όχι να δικαιώνει.
Να προειδοποιεί.
Η πιο επικίνδυνη ήττα είναι η πνευματική
Ο Μαρκ Μπλοκ δεν έζησε για να δει την απελευθέρωση της Γαλλίας.
Εκτελέστηκε ως αγωνιστής της Αντίστασης, έχοντας ήδη αφήσει πίσω του μια από τις σημαντικότερες πράξεις ιστορικής αυτογνωσίας του 20ού αιώνα.
Το έργο του μάς υπενθυμίζει ότι οι δημοκρατίες δεν καταρρέουν μόνο όταν δέχονται επίθεση.
Καταρρέουν όταν χάνουν την ικανότητα να βλέπουν καθαρά τον κόσμο που αλλάζει γύρω τους.
Όταν η δημόσια συζήτηση αντικαθιστά την ανάλυση, με κούφια συνθήματα.
Όταν η πολιτική προτιμά τις βεβαιότητες από τα δύσκολα ερωτήματα.
Όταν οι ελίτ αρνούνται να ακούσουν τα προειδοποιητικά σημάδια.
Ο Θουκυδίδης θα το ονόμαζε ύβρη.
Ο Μαρκ Μπλοκ το ονόμασε «παράξενη ήττα».
Ίσως σήμερα θα το ονομάζαμε διαφορετικά.
Η ουσία, όμως, παραμένει η ίδια.
Οι κοινωνίες δεν χάνονται επειδή κάνουν λάθη, αυτό είναι αναπόφευκτο στην ιστορία.
Χάνονται όταν παύουν να μαθαίνουν από αυτά.
Γιατί η μεγαλύτερη δύναμη μιας δημοκρατίας δεν είναι η στρατιωτική ή η οικονομική της ισχύς.
Είναι η ικανότητά της να ασκεί κριτική στον εαυτό της, να αναγνωρίζει εγκαίρως τις μεταβολές της εποχής και να μετατρέπει τη μνήμη σε οδηγό για το μέλλον.
Και ίσως αυτή να είναι η βαθύτερη συγγένεια ανάμεσα στον Θουκυδίδη και τον Μαρκ Μπλοκ: η πεποίθηση ότι η ιστορία δεν γράφεται για να παρηγορεί τους λαούς, αλλά για να τους κρατά σε διαρκή εγρήγορση.-
*****
ΓΡΑΨΤΕ ΤΗΝ ΓΝΩΜΗ ΣΑΣ ΣΤΑ ΣΧΟΛΙΑ
*****
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΑΚΟΜΑ:
Η αξιοπρέπεια ως μέτρο της προόδου μιας σύγχρονης κοινωνίας
Όταν η τεχνητή νοημοσύνη συναντά τη φιλοσοφία
Ο θρίαμβος και το παράδοξο του καπιταλισμού
«Κριτές, θα μας δικάσουν οι αγέννητοι, οι νεκροί»- Η αντίληψη του πένθους
Από τι γλιτώσαμε! Η Βρετανία αναζητεί ξανά την Ευρώπη
Η Ελλάδα βασίζεται στο 40% των πολιτών της
Όταν η εργατική τάξη εγκατέλειψε την Αριστερά
Η Ευρώπη χωρίς στρατηγική: Γιατί η ισχύς δεν αρκεί
Το φάντασμα του Χάιντεγκερ
Φρειδερίκος Νίτσε: Δεκαπέντε σκέψεις «μόνος με τον εαυτό σου»
δεν βρέθηκαν σχόλια επισκεπτών...