Το φάντασμα του Χάιντεγκερ

Γράφει ο Ευγένιος

Υπάρχουν φιλόσοφοι που επιχειρούν να εξηγήσουν τον κόσμο και υπάρχουν φιλόσοφοι που αλλάζουν τον τρόπο με τον οποίο σκεφτόμαστε για τον ίδιο τον άνθρωπο. 

Ο Μάρτιν Χάιντεγκερ ανήκει αναμφίβολα στη δεύτερη κατηγορία. 

Με το μνημειώδες έργο του Είναι και Χρόνος (1927) επηρέασε βαθιά τη φιλοσοφία του 20ού αιώνα, ανατρέποντας βεβαιότητες αιώνων και μετατοπίζοντας το ενδιαφέρον από τις αφηρημένες έννοιες στην ανθρώπινη ύπαρξη όπως αυτή βιώνεται καθημερινά. 

Ωστόσο, το μεγάλο φιλοσοφικό εγχείρημα του Γερμανού στοχαστή ίσως έκρυβε μια θεμελιώδη αδυναμία: τον σχεδόν πλήρη παραγκωνισμό του ανθρώπινου σώματος. 

Το ερώτημα μοιάζει απλό, σχεδόν αφελές: πού βρίσκεται το σώμα στον κόσμο του Χάιντεγκερ;

Κι όμως, πίσω από αυτό το ερώτημα κρύβεται μια βαθιά φιλοσοφική αντιπαράθεση που αγγίζει τον πυρήνα της ανθρώπινης ύπαρξης.

Ο Χάιντεγκερ επιχείρησε να υπερβεί μια παράδοση που κυριαρχούσε στη δυτική σκέψη από την εποχή του Ντεκάρτ. 

Σύμφωνα με αυτή την παράδοση, ο άνθρωπος αποτελείται από δύο διακριτές πραγματικότητες: το πνεύμα και την ύλη, τον νου και το σώμα. 

Ο Ντεκάρτ φανταζόταν τον άνθρωπο ως μια σκεπτόμενη συνείδηση που παρατηρεί έναν εξωτερικό κόσμο αντικειμένων. 

Ο Χάιντεγκερ θεώρησε ότι αυτή η εικόνα είναι λανθασμένη. 

*****

Για να μη χάσετε καμία ανάρτηση της Εποπτείας, γραφτείτε στο εβδομαδιαίο newsletter μας, πατώντας ΕΔΩ

Για τα videos της Εποπτείας, γραφτείτε στο κανάλι μας στο youtube, πατώντας ΕΔΩ 

Βρείτε μας και στο tiktok πατώντας ΕΔΩ

*****

Για εκείνον, ο άνθρωπος δεν είναι ένας θεατής που κοιτά τον κόσμο από απόσταση. 

Είναι ήδη μέσα στον κόσμο, εμπλεκόμενος διαρκώς μαζί του. 

Γι' αυτό εισήγαγε την περίφημη έννοια του Dasein, ενός όρου που συνήθως αποδίδεται ως «εκεί-είναι» ή «ύπαρξη-μέσα-στον-κόσμο». 

Το Dasein δεν είναι απλώς ο άνθρωπος ως βιολογικό ον. 

Είναι ο άνθρωπος ως ύπαρξη που νοιάζεται, που σχεδιάζει, που αγωνιά, που επιδιώκει σκοπούς και αναζητά νόημα. 

Η ουσία του ανθρώπου, κατά τον Χάιντεγκερ, δεν βρίσκεται σε κάποια σταθερή φύση αλλά στην ίδια την ύπαρξή του, στον τρόπο με τον οποίο βρίσκεται και δρα μέσα στον κόσμο. 

Η ιδέα αυτή υπήρξε επαναστατική.

Ο Χάιντεγκερ υποστήριξε ότι η βασική μας σχέση με τον κόσμο δεν είναι η παρατήρηση αλλά η συμμετοχή. 

Όταν χρησιμοποιούμε ένα εργαλείο, όταν εργαζόμαστε, όταν συνομιλούμε, δεν στεκόμαστε απέναντι στον κόσμο σαν ουδέτεροι παρατηρητές. 

Είμαστε ήδη βυθισμένοι μέσα σε ένα πλέγμα σχέσεων, σκοπών και νοημάτων. 

Ένα σφυρί, για παράδειγμα, δεν εμφανίζεται αρχικά στη συνείδησή μας ως αντικείμενο φυσικής ανάλυσης αλλά ως εργαλείο χρήσης. 

Ο κόσμος αποκαλύπτεται πρωτίστως μέσα από την πράξη. 

Ακριβώς εδώ, όμως, εντοπίζει ο Τάλις το μεγάλο πρόβλημα.

Ενώ ο Χάιντεγκερ επιμένει ότι ο άνθρωπος είναι «μέσα στον κόσμο», αποφεύγει συστηματικά να εξηγήσει πώς ακριβώς βρίσκεται εκεί. 

Το σώμα εμφανίζεται ελάχιστα στο έργο του και συχνά αντιμετωπίζεται σαν ένα δευτερεύον ή ενοχλητικό ζήτημα. 

Σε ένα χαρακτηριστικό σημείο του Είναι και Χρόνος, ο ίδιος ο Χάιντεγκερ αναγνωρίζει ότι ο παράγοντας «σώμα», αποτελεί ένα ξεχωριστό και δύσκολο πρόβλημα, το οποίο όμως δεν προτίθεται να εξετάσει. 

Το αποτέλεσμα είναι ότι η ανθρώπινη ύπαρξη αποκτά έναν παράδοξα άυλο χαρακτήρα. 

Ο Τάλις χρησιμοποιεί μια εύστοχη εικόνα: το Dasein καταλήγει να μοιάζει με φάντασμα.

Πώς είναι δυνατόν να μιλάμε για ανθρώπινη ύπαρξη χωρίς να μιλάμε για το σώμα που πεινά, διψά, κουράζεται, αρρωσταίνει, γερνά και τελικά πεθαίνει; 

Πώς μπορούμε να κατανοήσουμε την ανθρώπινη μέριμνα χωρίς να λάβουμε υπόψη ότι πολλές από τις πιο βασικές μας ανάγκες πηγάζουν ακριβώς από τη βιολογική μας υπόσταση; 

Το πρόβλημα γίνεται ακόμη πιο σοβαρό όταν σκεφτούμε την ατομικότητα.

Ο Χάιντεγκερ δίνει μεγάλη έμφαση στη μοναδικότητα κάθε ανθρώπινης ύπαρξης. 

Όμως, αν παραμερίσουμε το σώμα, τι είναι αυτό που διαφοροποιεί πραγματικά το ένα άτομο από το άλλο; 

Τι καθιστά εμένα διαφορετικό από εσάς; 

Ορισμένοι μελετητές έχουν μάλιστα υποστηρίξει ότι η έννοια του Dasein κινδυνεύει να μετατραπεί σε μια συλλογική μορφή ζωής χωρίς σαφή ατομικά όρια. 

Η κριτική αυτή αγγίζει ένα ευρύτερο φιλοσοφικό ζήτημα που απασχόλησε ολόκληρο τον 20ό αιώνα: τη σχέση ανάμεσα στη συνείδηση και την ενσώματη εμπειρία.

Δεν είναι τυχαίο ότι μεταγενέστεροι φιλόσοφοι, όπως ο Μερλώ-Ποντύ, επιχείρησαν να διορθώσουν αυτό που θεωρούσαν έλλειμμα της φαινομενολογικής παράδοσης. 

Για τον Μερλώ-Ποντύ, το σώμα δεν είναι απλώς ένα αντικείμενο μέσα στον κόσμο ούτε ένα όχημα που μεταφέρει τη συνείδηση. 

Είναι ο ίδιος ο τρόπος με τον οποίο υπάρχουμε και αντιλαμβανόμαστε την πραγματικότητα. 

Δεν έχουμε σώμα, είμαστε σώμα. 

Η συζήτηση αποκτά ακόμη μεγαλύτερη σημασία στη σημερινή εποχή της τεχνητής νοημοσύνης, της εικονικής πραγματικότητας και των οραμάτων για μια «μετα-ανθρώπινη» κατάσταση. 

Πολλοί τεχνολογικοί οραματιστές φαντάζονται ένα μέλλον όπου η ανθρώπινη συνείδηση θα μπορεί να αποσπαστεί από το σώμα και να μεταφερθεί σε ψηφιακά περιβάλλοντα. 

Παράδοξα, η κριτική του Τάλις προς τον Χάιντεγκερ αποκτά εδώ νέα επικαιρότητα. 

Αν αποσπάσουμε πλήρως την ανθρώπινη ύπαρξη από τη σωματική της διάσταση, τι ακριβώς απομένει από τον άνθρωπο; 

Από ελληνική σκοπιά, το ζήτημα έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον. 

Από τον Αριστοτέλη έως τη βυζαντινή σκέψη, η ελληνική παράδοση αντιμετώπιζε συνήθως τον άνθρωπο ως ενότητα ψυχής και σώματος. 

Ούτε η ψυχή μπορούσε να νοηθεί πλήρως χωρίς το σώμα ούτε το σώμα χωρίς την ψυχή. 

Η ανθρώπινη ύπαρξη ήταν πάντοτε μια σύνθεση και όχι μια διάσπαση. 

Υπό αυτή την έννοια, η κριτική προς τον Χάιντεγκερ μοιάζει να επαναφέρει μια παλαιότερη ανθρωπολογική σοφία: ότι ο άνθρωπος δεν είναι μόνο συνείδηση, ούτε μόνο βιολογία, αλλά η αδιάσπαστη συνάντηση των δύο.

Το μεγαλύτερο επίτευγμα του Χάιντεγκερ ήταν ότι μας ανάγκασε να ξανασκεφτούμε τι σημαίνει να υπάρχουμε. 

Μας έμαθε ότι η ζωή δεν είναι απλή παρατήρηση αλλά συμμετοχή, ότι είμαστε πάντοτε ήδη εμπλεγμένοι σε έναν κόσμο σχέσεων, ευθυνών και νοημάτων. 

Ωστόσο, όπως δείχνει ο Τάλις, ίσως η ίδια αυτή φιλοσοφική επανάσταση άφησε πίσω της ένα παράξενο κενό. 

Μέσα στη μεγάλη προσπάθεια να ξεπεραστεί ο δυϊσμός νου και ύλης, ο άνθρωπος κινδύνευσε να χάσει το ίδιο του το σώμα.

Και ίσως τελικά αυτό να είναι το «φάντασμα του Χάιντεγκερ»: η υποψία ότι μια φιλοσοφία που θέλησε να περιγράψει με απαράμιλλη ακρίβεια την ανθρώπινη ύπαρξη, άφησε στο περιθώριο το πιο προφανές χαρακτηριστικό της. 

Το γεγονός, δηλαδή, ότι ζούμε, αγαπάμε, εργαζόμαστε, υποφέρουμε και ελπίζουμε όχι ως αφηρημένες συνειδήσεις, αλλά ως ενσώματα όντα μέσα σε έναν πραγματικό κόσμο.-

*****

ΓΡΑΨΤΕ ΤΗΝ ΓΝΩΜΗ ΣΑΣ ΣΤΑ ΣΧΟΛΙΑ

*****

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΑΚΟΜΑ: 

Ο Κυριάκος και οι επτά νάνοι της αντιπολίτευσης

Καπιταλισμός, το σύστημα που όλοι καταγγέλλουν αλλά κανείς δεν μπορεί να αντικαταστήσει

Η μεγάλη ψευδαίσθηση της ισότητας στις σύγχρονες κοινωνίες

Περί της αποφυλάκισης του Αλέξανδρου Γιωτόπουλου

Γιατί οι Ευρωπαίοι εγκαταλείπουν τον σοσιαλισμό

Η μεγάλη έρημος της Βρετανίας μετά το brexit- από τι γλίτωσε η Ελλάδα

Η Δύση μπροστά στη μεγάλη πολιτισμική ρωγμή

Ρεπουμπλικανισμός: Η Δημοκρατία των ελεύθερων πολιτών

Η αντιπολίτευση ψάχνει τον δεύτερο, κι όλοι δουλεύουν για τον Μητσοτάκη

Κωνσταντίνου Καβάφη, «το πρώτο σκαλί»