Γράφει ο Ευγένιος
Αν κάποιος ρωτούσε ποιο είναι το μεγαλύτερο πρόβλημα του σύγχρονου ανθρώπου, οι απαντήσεις θα ήταν πολλές.
Άλλοι θα μιλούσαν για το άγχος, άλλοι για την οικονομική ανασφάλεια, άλλοι για τη μοναξιά, την πολιτική αβεβαιότητα ή την αίσθηση ότι ο κόσμος αλλάζει γρηγορότερα απ’ όσο μπορούμε να παρακολουθήσουμε.
Πίσω όμως από όλες αυτές τις αγωνίες κρύβεται κάτι βαθύτερο: ο φόβος.
Φόβος για το μέλλον, για την αποτυχία, για την αρρώστια, για την απώλεια, για τον θάνατο.
Δεν είναι τυχαίο ότι πριν από περισσότερα από 2.300 χρόνια ένας Έλληνας φιλόσοφος αφιέρωσε ολόκληρη τη σκέψη του ακριβώς σε αυτό το πρόβλημα.
Ο Επίκουρος δεν ενδιαφερόταν τόσο να εξηγήσει πώς λειτουργεί το σύμπαν όσο να βοηθήσει τους ανθρώπους να ζήσουν καλύτερα μέσα σε αυτό.
Η φιλοσοφία του δεν ήταν μια διανοητική άσκηση για λίγους εκλεκτούς. Ήταν μια θεραπεία της ψυχής.
Ο Επίκουρος ίσως είναι σήμερα πιο επίκαιρος από ποτέ.
Σε μια εποχή όπου η ψυχολογία, η αυτοβελτίωση και η αναζήτηση της ευτυχίας αποτελούν ολόκληρη βιομηχανία, ο Αθηναίος φιλόσοφος είχε ήδη διατυπώσει μια πλήρη θεωρία για το πώς μπορεί ο άνθρωπος να απελευθερωθεί από τους φόβους που τον βασανίζουν και να βρει γαλήνη.
Η αφετηρία της σκέψης του ήταν απλή αλλά ριζοσπαστική.
*****
Για να μη χάσετε καμία ανάρτηση της Εποπτείας, γραφτείτε στο εβδομαδιαίο newsletter μας, πατώντας ΕΔΩ
Για τα videos της Εποπτείας, γραφτείτε στο κανάλι μας στο youtube, πατώντας ΕΔΩ
Βρείτε μας και στο tiktok πατώντας ΕΔΩ
*****
Οι περισσότεροι άνθρωποι υποφέρουν όχι εξαιτίας των πραγματικών προβλημάτων τους αλλά εξαιτίας των λανθασμένων πεποιθήσεων που έχουν για τη ζωή.
Ανησυχούν για πράγματα που δεν μπορούν να ελέγξουν.
Βασανίζονται από φόβους που δεν πρόκειται ποτέ να πραγματοποιηθούν.
Κυνηγούν επιθυμίες που δεν θα τους κάνουν πραγματικά ευτυχισμένους.
Και τελικά καταλήγουν να ζουν σε μια μόνιμη κατάσταση ανικανοποίητου.
Ο Επίκουρος πίστευε ότι η φιλοσοφία πρέπει να λειτουργεί όπως η ιατρική.
Όπως ο γιατρός θεραπεύει το σώμα, έτσι και ο φιλόσοφος οφείλει να θεραπεύει την ψυχή.
Η γνώση δεν έχει αξία αν δεν οδηγεί σε μια καλύτερη ζωή.
Αυτό τον διαφοροποιεί από πολλούς άλλους στοχαστές της αρχαιότητας.
Ενώ ο Πλάτωνας αναζητούσε τον κόσμο των Ιδεών και ο Αριστοτέλης οικοδομούσε σύνθετα συστήματα γνώσης, ο Επίκουρος ενδιαφερόταν πρωτίστως για ένα ερώτημα: πώς μπορεί ο άνθρωπος να είναι ευτυχισμένος;
Η απάντησή του δεν ήταν ο πλούτος, η δόξα ή η εξουσία.
Ήταν η αταραξία.
Η κατάσταση εκείνη στην οποία ο άνθρωπος απαλλάσσεται από τους φόβους και τις ψυχικές αναταράξεις που τον βασανίζουν.
Στη σύγχρονη γλώσσα θα λέγαμε ότι πρόκειται για μια βαθιά εσωτερική ηρεμία.
Για να φτάσει όμως κανείς σε αυτήν, πρέπει πρώτα να αντιμετωπίσει τους τέσσερις μεγάλους φόβους που δηλητηριάζουν τη ζωή.
Οι μεταγενέστεροι Επικούρειοι συνόψισαν αυτή τη διδασκαλία στο περίφημο «τετραφάρμακο», ένα είδος πνευματικής συνταγής για την ευτυχία.
Πρώτον, δεν πρέπει να φοβόμαστε τους θεούς.
Δεύτερον, δεν πρέπει να φοβόμαστε τον θάνατο.
Τρίτον, το καλό είναι εύκολο να αποκτηθεί.
Τέταρτον, το κακό είναι ευκολότερο να αντέξουμε απ’ όσο νομίζουμε.
Ας δούμε γιατί αυτές οι ιδέες εξακολουθούν να έχουν τόση δύναμη.
Ο φόβος των θεών ήταν διάχυτος στην αρχαιότητα.
Οι άνθρωποι πίστευαν ότι οι θεϊκές δυνάμεις επενέβαιναν διαρκώς στις ζωές τους, ανταμείβοντας ή τιμωρώντας τους κατά βούληση.
Ο Επίκουρος δεν αρνήθηκε κατ’ ανάγκην την ύπαρξη των θεών.
Υποστήριξε όμως ότι, αν υπάρχουν, είναι τόσο τέλειοι και αυτάρκεις ώστε δεν έχουν κανέναν λόγο να ασχολούνται με τις ανθρώπινες υποθέσεις.
Με αυτόν τον τρόπο απελευθέρωνε τον άνθρωπο από μια ζωή βασισμένη στον φόβο και τη δεισιδαιμονία.
Η δεύτερη θεραπεία είναι ίσως η πιο διάσημη.
Ο θάνατος, έλεγε ο Επίκουρος, δεν πρέπει να μας τρομάζει.
Το επιχείρημά του είναι απλό και παραμένει εντυπωσιακά ισχυρό.
Όσο υπάρχουμε εμείς, ο θάνατος δεν είναι παρών.
Και όταν έρθει ο θάνατος, εμείς δεν υπάρχουμε πλέον.
Άρα δεν υπάρχει ποτέ στιγμή κατά την οποία εμείς και ο θάνατος συνυπάρχουμε ώστε να τον βιώσουμε ως κακό.
Αυτό δεν σημαίνει ότι ο Επίκουρος υποτιμούσε τη σημασία της ζωής.
Αντιθέτως.
Θεωρούσε ότι ακριβώς επειδή η ζωή είναι πεπερασμένη, πρέπει να τη ζούμε όσο γίνεται πιο πλήρως και πιο συνειδητά.
Σήμερα, σε κοινωνίες που συχνά αποφεύγουν να μιλήσουν για τη θνητότητα, η επικούρεια στάση μοιάζει σχεδόν απελευθερωτική.
Δεν καλεί τον άνθρωπο να αγνοήσει τον θάνατο αλλά να πάψει να οργανώνει ολόκληρη τη ζωή του γύρω από τον φόβο του.
Η τρίτη θεραπεία αφορά στις επιθυμίες μας.
Κατά τον Επίκουρο, οι περισσότεροι άνθρωποι δυστυχούν επειδή επιδιώκουν λάθος πράγματα.
Χωρίζει τις επιθυμίες σε τρεις κατηγορίες.
Υπάρχουν οι φυσικές και αναγκαίες επιθυμίες: η τροφή, το νερό, η στέγη, η φιλία.
Υπάρχουν οι φυσικές αλλά όχι αναγκαίες: οι πολυτέλειες, οι απολαύσεις, οι ανέσεις.
Και υπάρχουν οι μάταιες επιθυμίες: η απεριόριστη εξουσία, ο πλούτος χωρίς όρια, η διαρκής κοινωνική αναγνώριση.
Οι πρώτες είναι εύκολο να ικανοποιηθούν.
Οι δεύτερες είναι ευχάριστες αλλά όχι απαραίτητες.
Οι τρίτες δεν έχουν τέλος.
Και ακριβώς γι’ αυτό παράγουν διαρκή δυστυχία.
Πόσο σύγχρονη ακούγεται αυτή η διάγνωση;
Ζούμε σε οικονομίες που στηρίζονται στην αέναη κατανάλωση.
Οι διαφημίσεις μάς πείθουν ότι χρειαζόμαστε συνεχώς περισσότερα.
Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης μετατρέπουν τη σύγκριση με τους άλλους σε καθημερινή συνήθεια.
Η επιτυχία συχνά ορίζεται όχι από το αν ζούμε καλά αλλά από το αν έχουμε περισσότερα από τον διπλανό μας.
Ο Επίκουρος θα έβλεπε σε όλα αυτά μια τεράστια πηγή δυστυχίας.
Η ευτυχία, θα έλεγε, δεν βρίσκεται στην αδιάκοπη απόκτηση νέων πραγμάτων αλλά στην κατανόηση του πόσα λίγα χρειαζόμαστε πραγματικά για να ζήσουμε καλά.
Το τελευταίο φάρμακο αφορά στον πόνο.
Οι άνθρωποι υπερεκτιμούν τη δύναμη των δεινών που μπορεί να τους βρουν.
Οι περισσότεροι πόνοι, υποστήριζε ο φιλόσοφος, είναι είτε σύντομοι είτε υποφερτοί.
Και ακόμη και οι μεγάλες δυσκολίες γίνονται ευκολότερες όταν συνοδεύονται από φιλία, μνήμη ευχάριστων στιγμών και σωστή στάση απέναντι στη ζωή.
Εδώ συναντάμε ένα ακόμη στοιχείο που συχνά παραβλέπεται: τη σημασία της φιλίας.
Για τον Επίκουρο, η φιλία δεν ήταν απλώς μια ευχάριστη κοινωνική σχέση.
Ήταν μία από τις σημαντικότερες προϋποθέσεις της ευτυχίας.
Στον περίφημο Κήπο του, τη σχολή που ίδρυσε στην Αθήνα, οι μαθητές δεν ήταν απλώς συνομιλητές αλλά μια κοινότητα ανθρώπων που μοιράζονταν τη ζωή τους.
Σε μια εποχή όπου η μοναξιά αναγνωρίζεται πλέον ως σοβαρό κοινωνικό πρόβλημα, η έμφαση που δίνει ο Επίκουρος στις ανθρώπινες σχέσεις αποκτά νέα επικαιρότητα.
Η φιλοσοφία του έχει συχνά παρεξηγηθεί.
Για αιώνες η λέξη «επικούρειος» χρησιμοποιήθηκε για να περιγράψει κάποιον που επιδιώκει αχαλίνωτες απολαύσεις.
Στην πραγματικότητα ισχύει ακριβώς το αντίθετο.
Ο Επίκουρος δεν ήταν απολογητής της υπερβολής αλλά της εγκράτειας.
Δεν δίδασκε την πολυτέλεια αλλά την αυτάρκεια.
Δεν προωθούσε την αχόρταγη απόλαυση αλλά την απουσία περιττού πόνου.
Η εικόνα του φιλοσόφου που αρκείται σε λίγο ψωμί, λίγο τυρί και τη συντροφιά φίλων βρίσκεται πολύ πιο κοντά στην πραγματική του διδασκαλία από τα στερεότυπα περί ηδονισμού.
Ίσως γι’ αυτό η σκέψη του μοιάζει τόσο οικεία στον σημερινό κόσμο.
Πίσω από τη σύγχρονη ψυχολογία, τη γνωσιακή θεραπεία, τις πρακτικές ενσυνειδητότητας και πολλές θεωρίες ευημερίας διακρίνει κανείς συγγένειες με τις επικούρειες ιδέες.
Η ευτυχία δεν είναι αποτέλεσμα εξωτερικών επιτυχιών.
Η ψυχική ηρεμία δεν αγοράζεται.
Ο φόβος συχνά γεννιέται από λανθασμένες αντιλήψεις.
Και η καλή ζωή δεν απαιτεί αφθονία αγαθών αλλά σοφία στην επιλογή των επιθυμιών μας.
Δύο χιλιετίες μετά τον θάνατό του, ο Επίκουρος εξακολουθεί να απευθύνει ένα μήνυμα που ακούγεται σχεδόν προκλητικό μέσα στον θόρυβο του σύγχρονου κόσμου: δεν χρειαζόμαστε περισσότερα πράγματα για να γίνουμε ευτυχισμένοι.
Χρειαζόμαστε λιγότερους φόβους.
Και ίσως αυτή να είναι η πιο διαχρονική θεραπεία που έχει ποτέ προτείνει η φιλοσοφία.-
*****
ΓΡΑΨΤΕ ΤΗΝ ΓΝΩΜΗ ΣΑΣ ΣΤΑ ΣΧΟΛΙΑ
*****
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΑΚΟΜΑ:
Ο Κυριάκος και οι επτά νάνοι της αντιπολίτευσης
Καπιταλισμός, το σύστημα που όλοι καταγγέλλουν αλλά κανείς δεν μπορεί να αντικαταστήσει
Η μεγάλη ψευδαίσθηση της ισότητας στις σύγχρονες κοινωνίες
Περί της αποφυλάκισης του Αλέξανδρου Γιωτόπουλου
Γιατί οι Ευρρωπαίοι εγκαταλείπουν τον σοσιαλισμό
Η μεγάλη έρημος της Βρετανίας μετά το brexit- από τι γλίτωσε η Ελλάδα
Η Δύση μπροστά στη μεγάλη πολιτισμική ρωγμή
Ρεπουμπλικανισμός: Η Δημοκρατία των ελεύθερων πολιτών
Η αντιπολίτευση ψάχνει τον δεύτερο, κι όλοι δουλεύουν για τον Μητσοτάκη
Κωνσταντίνου Καβάφη, «το πρώτο σκαλί»
δεν βρέθηκαν σχόλια επισκεπτών...