Γράφει ο Ευγένιος
Υπάρχουν ορισμένες ιδέες στην ιστορία της φιλοσοφίας που ξεπερνούν τα όρια της εποχής τους και μετατρέπονται σε θεμέλια ολόκληρων πολιτισμών.
Μία από αυτές είναι η αντίληψη του Ιμάνουελ Καντ για την ανθρώπινη αξιοπρέπεια.
Πρόκειται για μια ιδέα τόσο βαθιά ριζωμένη πλέον στη σύγχρονη συνείδηση, ώστε συχνά ξεχνάμε πόσο επαναστατική υπήρξε όταν διατυπώθηκε.
Σήμερα θεωρούμε σχεδόν αυτονόητο ότι κάθε άνθρωπος έχει εγγενή αξία.
Ότι τα ανθρώπινα δικαιώματα ανήκουν σε όλους ανεξαιρέτως.
Ότι η ζωή ενός φτωχού αξίζει όσο και η ζωή ενός πλούσιου, ενός ισχυρού όσο και ενός αδύναμου, ενός διάσημου όσο και ενός άγνωστου.
Όμως τίποτα από αυτά δεν ήταν αυτονόητο για το μεγαλύτερο μέρος της ανθρώπινης ιστορίας.
Οι αρχαίες κοινωνίες ήταν δομημένες πάνω σε ιεραρχίες.
Οι αυτοκρατορίες χώριζαν τους ανθρώπους σε άρχοντες και υπηκόους.
Οι δουλοκτητικές κοινωνίες αναγνώριζαν διαφορετική αξία σε διαφορετικές κατηγορίες ανθρώπων.
Ακόμη και στον ευρωπαϊκό Διαφωτισμό, που τόσο συχνά υμνούμε ως εποχή ελευθερίας και λογικής, οι γυναίκες, οι φτωχοί και οι αποικιοκρατούμενοι λαοί δεν απολάμβαναν ούτε κατά διάνοια ίση μεταχείριση.
*****
Για να μη χάσετε καμία ανάρτηση της Εποπτείας, γραφτείτε στο εβδομαδιαίο newsletter μας, πατώντας ΕΔΩ
Για τα videos της Εποπτείας, γραφτείτε στο κανάλι μας στο youtube, πατώντας ΕΔΩ
Βρείτε μας και στο tiktok πατώντας ΕΔΩ
*****
Μέσα σε αυτό το πλαίσιο εμφανίζεται ο Καντ και διατυπώνει μια ιδέα που μοιάζει σχεδόν απλή, αλλά οι συνέπειές της είναι τεράστιες: ο άνθρωπος δεν έχει αξία επειδή είναι χρήσιμος.
Δεν έχει αξία επειδή είναι παραγωγικός.
Δεν έχει αξία επειδή ανήκει σε κάποια κοινωνική τάξη, σε κάποιο έθνος ή σε κάποια θρησκεία.
Έχει αξία επειδή είναι άνθρωπος.
Από πού όμως προέρχεται αυτή η αξία;
Εδώ βρίσκεται ο πυρήνας της καντιανής σκέψης.
Ο Γερμανός φιλόσοφος πίστευε ότι το ιδιαίτερο χαρακτηριστικό του ανθρώπου είναι η ικανότητά του να σκέφτεται ηθικά και να καθορίζει ο ίδιος τη ζωή του.
Ο άνθρωπος δεν είναι απλώς ένα βιολογικό ον που ακολουθεί ένστικτα.
Είναι ένα ον που μπορεί να αναρωτηθεί τι είναι σωστό και τι λάθος, τι οφείλει να κάνει και ποια ζωή θέλει να ζήσει.
Με άλλα λόγια, ο άνθρωπος είναι ελεύθερος.
Όχι με την επιφανειακή έννοια της απουσίας περιορισμών, αλλά με μια βαθύτερη έννοια: διαθέτει αυτό που ο Καντ ονομάζει αυτονομία της βούλησης.
Έχει τη δυνατότητα να θέτει ο ίδιος κανόνες στον εαυτό του, να κρίνει τις πράξεις του και να αναλαμβάνει ευθύνη γι’ αυτές.
Αυτή ακριβώς η ικανότητα είναι που θεμελιώνει την αξιοπρέπειά του.
Για τον Καντ, υπάρχουν πράγματα που έχουν τιμή και πράγματα που έχουν αξιοπρέπεια.
Τα πρώτα μπορούν να αντικατασταθούν.
Ένα αντικείμενο, ένα προϊόν ή μια υπηρεσία έχουν μια αξία που μπορεί να μετρηθεί και να συγκριθεί με άλλες αξίες.
Αν χαθούν, μπορούν να αντικατασταθούν από κάτι ισοδύναμο.
Η ανθρώπινη ύπαρξη όμως δεν ανήκει σε αυτή την κατηγορία.
Ο άνθρωπος δεν έχει τιμή.
Έχει αξιοπρέπεια.
Και η διαφορά είναι καθοριστική.
Η τιμή επιτρέπει ανταλλαγές.
Η αξιοπρέπεια όχι.
Η τιμή μπορεί να υπολογιστεί.
Η αξιοπρέπεια όχι.
Η τιμή μπορεί να αυξηθεί ή να μειωθεί.
Η αξιοπρέπεια παραμένει αδιαπραγμάτευτη.
Αυτή η διάκριση μπορεί να ακούγεται αφηρημένη, αλλά στην πραγματικότητα βρίσκεται πίσω από ολόκληρη τη σύγχρονη αντίληψη των ανθρωπίνων δικαιωμάτων.
Όταν λέμε ότι κανείς δεν μπορεί να βασανιστεί, να πουληθεί ως δούλος ή να αντιμετωπιστεί ως αντικείμενο, στην ουσία επαναλαμβάνουμε μια καντιανή θέση: ότι ο άνθρωπος διαθέτει αξία που δεν μπορεί να υπολογιστεί με κανένα μέτρο.
Η πιο διάσημη διατύπωση αυτής της ιδέας βρίσκεται σε μια αρχή που έμελλε να επηρεάσει ολόκληρη τη δυτική ηθική σκέψη.
Ο Καντ υποστήριζε ότι πρέπει πάντοτε να αντιμετωπίζουμε τον άνθρωπο ως σκοπό καθεαυτόν και ποτέ αποκλειστικά ως μέσο για την επίτευξη κάποιου άλλου σκοπού.
Αυτή η πρόταση είναι ίσως πιο επίκαιρη σήμερα απ’ ό,τι τον 18ο αιώνα.
Ζούμε σε έναν κόσμο όπου η ανθρώπινη ζωή αξιολογείται διαρκώς με όρους χρησιμότητας.
Οι εργαζόμενοι μετατρέπονται σε δείκτες παραγωγικότητας.
Οι πολίτες σε στατιστικές κατηγορίες.
Οι χρήστες του διαδικτύου σε δεδομένα προς αξιοποίηση.
Οι καταναλωτές σε στόχους διαφημιστικών αλγορίθμων.
Στον πυρήνα του σύγχρονου οικονομικού και τεχνολογικού συστήματος βρίσκεται μια αδιάκοπη διαδικασία ποσοτικοποίησης των πάντων.
Τα πάντα μετρώνται.
Τα πάντα αξιολογούνται.
Τα πάντα αποκτούν τιμή.
Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, η καντιανή υπενθύμιση μοιάζει σχεδόν ανατρεπτική: ο άνθρωπος δεν μπορεί να μετατραπεί σε εργαλείο.
Δεν είναι ένας πόρος ανάμεσα σε άλλους πόρους.
Δεν είναι ένα εξάρτημα μιας μηχανής.
Δεν είναι ένα αντικείμενο προς αξιοποίηση.
Η αξία του προηγείται κάθε οικονομικού ή πολιτικού υπολογισμού.
Δεν είναι τυχαίο ότι μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο η έννοια της ανθρώπινης αξιοπρέπειας βρέθηκε στον πυρήνα των νέων δημοκρατικών συνταγμάτων της Ευρώπης.
Η φρίκη των στρατοπέδων συγκέντρωσης είχε δείξει με τον πιο τραγικό τρόπο τι συμβαίνει όταν οι άνθρωποι παύουν να αντιμετωπίζονται ως πρόσωπα και μετατρέπονται σε μέσα για την επίτευξη πολιτικών ή ιδεολογικών στόχων.
Η μεταπολεμική Ευρώπη δεν οικοδομήθηκε μόνο πάνω στην οικονομική συνεργασία ή στην αναζήτηση της ειρήνης.
Οικοδομήθηκε και πάνω σε μια βαθιά φιλοσοφική πεποίθηση: ότι υπάρχει κάτι στον άνθρωπο που δεν μπορεί να υποταχθεί ούτε στο κράτος, ούτε στην αγορά, ούτε στην εξουσία.
Κι όμως, η συζήτηση αυτή δεν ανήκει μόνο στο παρελθόν.
Η έκρηξη της τεχνητής νοημοσύνης επαναφέρει σήμερα με νέα ένταση τα ερωτήματα που έθεσε ο Καντ πριν από περισσότερα από διακόσια χρόνια.
Όταν οι αλγόριθμοι λαμβάνουν αποφάσεις για προσλήψεις, δάνεια, ασφαλιστικές καλύψεις ή ακόμη και για ποινικές αξιολογήσεις, ποιος εγγυάται ότι ο άνθρωπος παραμένει σκοπός και δεν μετατρέπεται σε μέσο;
Όταν τα προσωπικά μας δεδομένα μετατρέπονται σε εμπορεύσιμο προϊόν, πόσο προστατεύεται η ανθρώπινη αξιοπρέπεια;
Όταν η οικονομική αποτελεσματικότητα αναδεικνύεται σε υπέρτατη αξία, πώς διασφαλίζεται ότι δεν θα θυσιαστούν στο όνομά της άνθρωποι, κοινότητες ή ολόκληρες κοινωνικές ομάδες;
Ο Καντ δεν μπορεί φυσικά να δώσει έτοιμες απαντήσεις σε αυτά τα σύγχρονα προβλήματα.
Μπορεί όμως να μας προσφέρει ένα κριτήριο.
Να θυμόμαστε ότι οι θεσμοί, οι τεχνολογίες, οι αγορές και τα κράτη υπάρχουν για τον άνθρωπο και όχι ο άνθρωπος για αυτά.
Η σκέψη του αποκτά ιδιαίτερο ενδιαφέρον και για τις σύγχρονες δημοκρατίες, οι οποίες συχνά ταλαντεύονται ανάμεσα στον λαϊκισμό και στην τεχνοκρατία.
Από τη μία πλευρά υπάρχουν πολιτικά κινήματα που αντιμετωπίζουν τους πολίτες ως μάζες προς χειραγώγηση.
Από την άλλη, τεχνοκρατικές λογικές που τείνουν να βλέπουν τους ανθρώπους ως μεταβλητές σε εξισώσεις διακυβέρνησης.
Ο Καντ θα απέρριπτε και τις δύο προσεγγίσεις.
Μια πραγματικά ελεύθερη πολιτεία δεν αντιμετωπίζει τους πολίτες ούτε ως υπηκόους ούτε ως αντικείμενα διαχείρισης.
Τους αντιμετωπίζει ως αυτόνομα πρόσωπα, ικανά να συμμετέχουν στον δημόσιο βίο και να συνδιαμορφώνουν τους κανόνες που τους διέπουν.
Ίσως τελικά αυτή να είναι και η πιο διαχρονική συμβολή του.
Σε έναν κόσμο που μετρά σχεδόν τα πάντα, μας υπενθυμίζει ότι υπάρχουν πράγματα που δεν μπορούν να μετρηθούν.
Σε μια εποχή όπου τα πάντα αποκτούν τιμή, μας θυμίζει ότι ο άνθρωπος δεν έχει τιμή αλλά αξιοπρέπεια.
Και σε μια περίοδο κατά την οποία η τεχνολογία, η οικονομία και η πολιτική διεκδικούν ολοένα μεγαλύτερο έλεγχο πάνω στη ζωή μας, η φωνή του εξακολουθεί να ακούγεται επίκαιρη: η αξία του ανθρώπου δεν προκύπτει από αυτά που παράγει, από αυτά που κατέχει ή από αυτά που πετυχαίνει.
Προκύπτει από το γεγονός ότι είναι ένα ελεύθερο και ηθικό ον, φορέας μιας αυταξίας που δεν αγοράζεται, δεν πωλείται και δεν υπολογίζεται.
Και ίσως αυτή να είναι η πιο σημαντική φιλοσοφική κατάκτηση της νεωτερικότητας.
Ότι πριν από κάθε ιδιότητα, κάθε επάγγελμα, κάθε εθνικότητα, κάθε κοινωνική θέση και κάθε πολιτική ταυτότητα, υπάρχει ο άνθρωπος.
Και ότι αυτή η ιδιότητα, από μόνη της, αρκεί για να θεμελιώσει τον σεβασμό που του οφείλουμε.-
*****
ΓΡΑΨΤΕ ΤΗΝ ΓΝΩΜΗ ΣΑΣ ΣΤΑ ΣΧΟΛΙΑ
*****
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΑΚΟΜΑ:
Ο Κυριάκος και οι επτά νάνοι της αντιπολίτευσης
Καπιταλισμός, το σύστημα που όλοι καταγγέλλουν αλλά κανείς δεν μπορεί να αντικαταστήσει
Η μεγάλη ψευδαίσθηση της ισότητας στις σύγχρονες κοινωνίες
Περί της αποφυλάκισης του Αλέξανδρου Γιωτόπουλου
Γιατί οι Ευρρωπαίοι εγκαταλείπουν τον σοσιαλισμό
Η μεγάλη έρημος της Βρετανίας μετά το brexit- από τι γλίτωσε η Ελλάδα
Η Δύση μπροστά στη μεγάλη πολιτισμική ρωγμή
Ρεπουμπλικανισμός: Η Δημοκρατία των ελεύθερων πολιτών
Η αντιπολίτευση ψάχνει τον δεύτερο, κι όλοι δουλεύουν για τον Μητσοτάκη
Κωνσταντίνου Καβάφη, «το πρώτο σκαλί»
δεν βρέθηκαν σχόλια επισκεπτών...