Γράφει ο Διαμαντής Σεϊτανίδης
Με τον θάνατο του Εντγκάρ Μορέν, στα 104 του χρόνια, η Ευρώπη αποχαιρετά κάτι πολύ μεγαλύτερο από έναν σπουδαίο κοινωνιολόγο ή έναν διεθνώς αναγνωρισμένο φιλόσοφο.
Αποχαιρετά μια από τις τελευταίες μεγάλες συνειδήσεις του 20ού και των πρώτων δεκαετιών του 21ου αιώνα.
Έναν άνθρωπο που έζησε τη βαρβαρότητα του πολέμου, αντιστάθηκε στον ολοκληρωτισμό, συγκρούστηκε με τα δόγματα της εποχής του και αφιέρωσε ολόκληρη τη ζωή του σε μία δύσκολη αλλά αναγκαία αποστολή: να μάθει στους ανθρώπους πώς να σκέφτονται τον κόσμο, χωρίς να τον τεμαχίζουν.
Ο Μορέν γεννήθηκε σε έναν αιώνα που πίστεψε πολύ στις απόλυτες βεβαιότητες, και πλήρωσε ακριβά το τίμημα.
Είδε ιδεολογίες να υπόσχονται λύτρωση και να καταλήγουν σε καταστροφή.
Είδε την τεχνολογία να μεγαλώνει με απίστευτη ταχύτητα, την ώρα που η πολιτική και η ανθρώπινη αυτογνωσία συχνά έμεναν πίσω.
Κι έτσι επέλεξε έναν άλλο δρόμο: όχι τη βεβαιότητα, αλλά τη σύνθετη σκέψη.
Όχι τη μονοδιάστατη εξήγηση, αλλά την προσπάθεια να συνδεθούν όσα φαίνονται ασύνδετα.
*****
Για να μη χάσετε καμία ανάρτηση της Εποπτείας, γραφτείτε στο εβδομαδιαίο newsletter μας, πατώντας ΕΔΩ
Για τα videos της Εποπτείας, γραφτείτε στο κανάλι μας στο youtube, πατώντας ΕΔΩ
Βρείτε μας και στο tiktok πατώντας ΕΔΩ
*****
Η μεγάλη του ιδέα ήταν αυτό που ονόμασε «σκέψη της πολυπλοκότητας».
Για τον Μορέν ο κόσμος δεν είναι ένα μηχάνημα που λύνεται με ένα κατσαβίδι και έναν απλό ορισμό.
Δεν είναι μια σειρά από ξεχωριστά κομμάτια που αρκεί να αναλυθούν χωριστά.
Είναι ένα πλέγμα σχέσεων, αντιφάσεων, αλληλεξαρτήσεων και αβεβαιοτήτων.
Το μέρος επηρεάζει το όλον, αλλά και το όλον επιστρέφει και επηρεάζει το μέρος.
Ο άνθρωπος διαμορφώνει την κοινωνία, και την ίδια στιγμή η κοινωνία διαμορφώνει τον άνθρωπο.
Η πρόοδος μπορεί να γεννήσει ελευθερία αλλά και νέες μορφές κυριαρχίας.
Η επιστήμη φωτίζει, αλλά δεν αρκεί από μόνη της για να μας κάνει σοφότερους.
Αυτή η επιμονή στη σύνδεση των πραγμάτων ήταν σχεδόν πολιτική πράξη.
Ο Μορέν αντιτάχθηκε στη λογική της αποσπασματικής γνώσης: στην ιδέα ότι ο οικονομολόγος μιλά μόνο για αριθμούς, ο κοινωνιολόγος μόνο για κοινωνικές δομές, ο πολιτικός μόνο για διαχείριση, ο επιστήμονας μόνο για τεχνικές λύσεις.
Πίστευε ότι η ζωή δεν χωρίζεται σε συρτάρια.
Ότι η οικολογία αφορά την οικονομία.
Ότι η παιδεία αφορά τη δημοκρατία.
Ότι η κουλτούρα αφορά την πολιτική.
Ότι η ανθρώπινη μοίρα είναι κοινή, και πως σε μια παγκοσμιοποιημένη εποχή κανείς δεν σώζεται πραγματικά μόνος του.
Στο έργο του για τα «επτά αναγκαία μαθήματα για την εκπαίδευση του μέλλοντος», ίσως από τα πιο εμβληματικά κείμενά του, έβαλε στο κέντρο μια ριζοσπαστική ιδέα: ότι η εκπαίδευση οφείλει να μαθαίνει στους ανθρώπους όχι μόνο γνώσεις, αλλά και πώς να αντιμετωπίζουν την αβεβαιότητα, πώς να κατανοούν τον άλλον, πώς να αναγνωρίζουν τα όρια της ίδιας τους της σκέψης, πώς να αισθάνονται μέρος μιας κοινής ανθρώπινης περιπέτειας πάνω στη Γη.
Ήταν μια βαθιά ανθρωπιστική θέση.
Και ταυτόχρονα μια θέση απαιτητική.
Γιατί ο Μορέν δεν χάιδευε αυτιά.
Δεν πίστευε στις εύκολες συνταγές.
Δεν πρόσφερε ιδεολογική παρηγοριά.
Αντίθετα, μας ζητούσε να αντέξουμε την πολυπλοκότητα.
Να δεχθούμε ότι μπορεί δύο αντίθετα πράγματα να συνυπάρχουν.
Ότι η ιστορία δεν προχωρά σε ευθεία γραμμή.
Ότι οι κοινωνίες μπορούν να προοδεύουν και ταυτόχρονα να απειλούνται.
Ότι η γνώση δεν είναι ποτέ ολοκληρωμένη.
Ότι η αμφιβολία δεν είναι αδυναμία αλλά προϋπόθεση της σοβαρής σκέψης.
Και εδώ ίσως βρίσκεται το πιο συγκλονιστικό στοιχείο της παρακαταθήκης του.
Ένας άνθρωπος που γνώρισε την τραγωδία από τόσο κοντά, τον πόλεμο, τον φανατισμό, τις διαψεύσεις της πολιτικής, τις μεγάλες ήττες του ευρωπαϊκού πολιτισμού, δεν παραδόθηκε ποτέ στον κυνισμό.
Έμεινε ως το τέλος υπέρμαχος της ελπίδας.
Όχι της αφελούς αισιοδοξίας.
Αλλά μιας επίπονης, συνειδητής ελπίδας.
Της ελπίδας που γνωρίζει τον κίνδυνο και παρ’ όλα αυτά επιμένει.
Της ελπίδας που δεν αρνείται τη βαρβαρότητα, αλλά αρνείται να την αποδεχθεί ως φυσική κατάσταση.
Της ελπίδας που βλέπει ότι ο κόσμος γίνεται πιο σύνθετος, και ακριβώς γι’ αυτό ζητά περισσότερη σκέψη, περισσότερη δημοκρατία, περισσότερη ανθρωπιά.
Σήμερα, που οι δημόσιες συζητήσεις συχνά χωρίζονται σε κραυγές και συνθήματα, που οι αλγόριθμοι ανταμείβουν την απλοποίηση και που η πολιτική παγιδεύεται συχνά στο δίλημμα «μαζί μας ή απέναντί μας», ο Εντγκάρ Μορέν μοιάζει πιο επίκαιρος από ποτέ.
Μας αφήνει ένα δύσκολο αλλά πολύτιμο μάθημα:
- Να μην εμπιστευόμαστε τις εύκολες εξηγήσεις.
- Να μην φοβόμαστε την αντίφαση.
- Να μην θυσιάζουμε την ανθρώπινη πολυπλοκότητα για χάρη μιας βολικής βεβαιότητας.
- Να σκεφτόμαστε πλατιά.
- Να αμφιβάλλουμε δημιουργικά.
- Να υπερασπιζόμαστε τον άνθρωπο ακόμη και στις πιο σκοτεινές εποχές.
Και ίσως αυτό να είναι τελικά το πιο πολιτικό, το πιο ηθικό και το πιο βαθιά συγκινητικό αποτύπωμα που αφήνει πίσω του: ότι μέσα στον θόρυβο του κόσμου, μέσα στην αστάθεια και στις αβεβαιότητες της εποχής, η σκέψη μπορεί ακόμη να είναι πράξη ευθύνης.
Και η ελπίδα, όταν στηρίζεται στη γνώση, στην αυτογνωσία και στην κοινή ανθρώπινη μοίρα, μπορεί ακόμη να είναι μορφή αντίστασης.-
*****
ΓΡΑΨΤΕ ΤΗΝ ΓΝΩΜΗ ΣΑΣ ΣΤΑ ΣΧΟΛΙΑ
*****
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΑΚΟΜΑ
Η ιδέα της Ευρώπης, ο Μητσοτάκης, ο Μακρόν και ο Βίκτορ Ουγκό
Η Αριστερά επιμένει πεισματικά στα αδιέξοδά της
Ο Περσέας στη Φλωρεντία: Όταν η Ελλάδα δημιουργεί την Ευρώπη
Έχει και σήμερα στις τάξεις της έναν «Συμπιλίδη» η Νέα Δημοκρατία;
Όλα όσα κρύβονται πίσω από τις ανισότητες και τις οξύνουν
Επίκουρος, ο πρωτεργάτης της πνευματικής επανάστασης
Η επινόηση της ψυχής, ένα πολιτισμικό θαύμα
Ποιο είναι το μεγαλύτερο θύμα του αντισυστημισμού;
Μαρσέλ Προυστ: Η λογοτεχνία ως κλειδί της προσωπικής ελευθερίας
Στο «καραμανλικό- σαμαρικό» μπλοκ οι πιο πολλοί εμπλεκόμενοι βουλευτές στο σκάνδαλο του ΟΠΕΚΕΠΕ
δεν βρέθηκαν σχόλια επισκεπτών...