Η διαχρονική προσφορά του γελωτοποιού στη διαμόρφωση της πολιτικής σκέψης των κοινωνιών

Γράφει ο Χρόνης Ινιωτάκης

Στην καθημερινότητα μας, της ταχύτητας και της απρόσωπης επικοινωνίας, χρησιμοποιούμε όρους, στην προσπάθεια να αποδώσουμε χαρακτηρισμούς, συχνά λαθεμένα, σε σχέση με τις έννοιες των λέξεων και το ιστορικό τους βάθος.

Σ’ ένα περιβάλλον που η ένταση και η αντιπαράθεση πρυτανεύουν της συνεννόησης και της κάθε προσπάθειας συζήτησης, που η παντελής έλλειψη ιδεολογίας και η σκοπιμότητα δίνουν το πρόσημο πλείστων κοινωνικών εκφάνσεων, ειδικά στο πολιτικό πεδίο, το ουσιαστικό «γελωτοποιός» χρησιμοποιείται κατά κύριο λόγο για να προσδιορίσει, τον άσχετο, τον φαιδρό, τον ανάξιο προσοχής.

Η παραπάνω ερμηνεία αδικεί τον ιστορικό ρόλο ενός θεσμού που αν μη τι άλλο προσέφερε ψυχαγωγία και συνεχίζει ως και σήμερα να διασκεδάζει τις γενιές που δεν χαρακτηρίζονται πιά βάση των ιστορικών γεγονότων αλλά βάση των  τεχνολογικών επιτευγμάτων. 

Ο «αφυπνιστής» μας στην ευπρεπή χρήση της ελληνικής γλώσσας καθηγητής Γιώργος Μπαμπινιώτης (ένα είδος Έλληνα πνευματικού Knocker-up) στο Λεξικό του,  στο λήμμα «Γελωτοποιός» σημειώνει: «ο επαγγελματίας διασκεδαστής που προκαλεί γέλιο (αρχ. γελοτοποιός) ή, μεταφορικά, αυτός που συμπεριφέρεται με έλλειψη σοβαρότητας» (επισημαίνοντας τη λόγια προέλευση της λέξης)».

Το λεξικό καταγράφει τη λέξη ως: «σύνθετη από το γέλως και το ποιώ, με συνώνυμα όπως «κλόουν» και «παλιάτσος». (Μπαμπινιώτης, Γ.: Λεξικό της Νέας Ελληνικής Γλώσσας, Στ’ έκδοση, Αθήνα 2019, εκδόσεις: Κέντρο Λεξικολογίας).

Ο γελωτοποιός είναι το διαχρονικό πολιτιστικό σύμβολο που με χιούμορ λέει αλήθειες διασκεδάζοντας παράλληλα τους ισχυρούς. 

O «κατεργάρης» (trickster), ο οποίος μέσα από τα λάθη του ή την τρέλα του μαθαίνει και διδάσκει σημαντικά μαθήματα. 

Ο λαϊκός καλλιτέχνης που στα συμπόσια, στις αγορές, στα πανηγύρια, στις πλατείες έφερνε το γέλιο στον λαό. 

Αυτός που δάνεισε τον χαρακτήρα του στην αρχαιοελληνική κωμωδία και πάνω του βασίστηκαν ρόλοι όπως ο βωμολόχος (ο δούλος Ξανθίας), ο είρων (ο Δικαιόπολης), ο αλαζών (όπως ο Λάμαχος).

(Alan Hughes: Η παράσταση της κωμωδίας στην αρχαία Ελλάδα, (μετάφραση Άγις Μαρίνης), 4^η έκδοση, Αθήνα 2021, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης).

Μέσα από την φιγούρα του γελωτοποιού γεννήθηκε αργότερα το λαϊκό θέατρο της Αναγέννησης, η  Commedia dell’ Arte (Ιταλία 16^ος αιώνας), οι χαρακτήρες του Αρλεκίνου, της Πουλτσινέλα, του Πιερό, οι Saltimbanques, οι κλόουν και οι animater.

Ο διαχρονικός χαρακτήρας του γελωτοποιού (The Jester) τοποθετείται ανάμεσα στα 12 αρχέτυπα του Καρλ Γιούνγκ (Carl Gustav Junk: The Archetypes and the Collective Unconscious, Volume 9, Part 1, New York 1980).

Ως αρχέτυπο προσδιορίζεται το αρχικό μοντέλο, το πρωτότυπο ή το υπόδειγμα πάνω στο οποίο βασίζεται η δημιουργία, η αναπαράσταση ή η κατανόηση μεταγενέστερων πραγμάτων.

Ο γελωτοποιός ήταν ο μόνος στην αυλή του εκάστοτε ηγεμόνα, που επιτρεπόταν να κοροϊδέψει ή να αμφισβητήσει την εξουσία χωρίς να χάσει το κεφάλι του.

Χρησιμοποιούσε το γέλιο ως όπλο για να αποκαλύψει υποκρισίες και να φέρει κοντά τους ανθρώπους. 

Είχε μια φρέσκια, συχνά ανατρεπτική οπτική γωνία των καταστάσεων, μετατρέποντας το χάος σε δημιουργική ενέργεια.

Η κλασική μυθολογική παράδοση αναφέρει δύο θεότητες που έφεραν τα χαρακτηριστικά του γιουκεριανού αρχέτυπου του γελωτοποιού, 

Maerten van Heemskerck «Η Κρίση του Μώμου» 1561 εκτίθεται μόνιμα στη Gemäldegalerie, Κρατικά Μουσεία Βερολίνο. Έτος: 1561

Ο Γέλως που οι ιδιότητές του κάλυπταν τις ανάγκες διασκέδασης και ο θεός Μώμος, η σκοτεινή θεότητα, ο «opinion maker» των Ολυμπίων που αντιπροσώπευε την πολιτική πλευρά αυτής της παράδοξης φιγούρας.

Ο Γέλως (Ο Risus των Ρωμαίων) χαρακτηρίζεται ως δαίμων, δευτερεύουσα προσωποποιημένη  θεότητα, που δεν διέθετε μια παραδοσιακή γενεαλογία όπως οι Ολύμπιοι θεοί. 

Η πρωτοϊνδοευρωπαϊκή ρίζα ( *ǵélh₂- ή *ǵlh₂-**), σήμαινε «λάμπω», «είμαι χαρούμενος» ή «γελάω». Στην αρχαιότητα, το φως και η λάμψη του προσώπου ήταν άρρηκτα συνδεδεμένα με τη χαρά και το γέλιο. 

Η μυθολογία τον αναφέρει ως ένα από τα δώρα της Αφροδίτης στους ανθρώπους, τα άλλα ήταν ο Πόθος και η Ηδονή (Ιωάννης Στοβαίος: Ανθολόγιον, IV, 20) και συχνά εμφανίζεται ανάμεσα στους ακολούθους του Διονύσου (Φιλόστρατος ο Πρεσβύτερος: Εικόνες, 1.25.3).

Ο νομοθέτης Λυκούργος είχε εισαγάγει στην Σπάρτη την λατρεία του γιατί πίστευε ότι το γέλιο ενίσχυε την ομόνοια, τη συντροφικότητα και την ψυχική αντοχή των στρατιωτών κατά τη διάρκεια των σκληρών δοκιμασιών τους. 

Στην πόλη υπήρχαν δύο ναοί αφιερωμένοι στον Γέλωτα  (Πλούταρχος: Βίοι Παράλληλοι, Λυκούργος, 25.4 και Κλεομένης, 9.1). 

Στα αρχαία Ύπατα της Θεσσαλίας στην ευρύτερη περιοχή των Αινιάνων (σημερινή Υπάτη) κοντά στην Λαμία υπήρχε επίσημο ιερό του θεού. 

Εκεί διοργανώνονταν μεγάλοι ετήσιοι αγώνες και γιορτές γέλιου και φάρσας προς τιμήν του (Lucius Apuleius: Metamorphoses, ΙΙ. 31-32, III. 1- 11). 

Ο διακεκριμένος Βρετανός κλασικός φιλόλογος, πανεπιστημιακός και συγγραφέας Francis Stephen Halliwell στο μνημειώδες έργο του για το ελληνικό γέλιο (Criticos Prize, 2008), αναφέρεται εκτενώς στον Γέλωτα, συμπεραίνοντας πώς οι αρχαίοι Έλληνες αντιλαμβάνονταν το γέλιο ως γέφυρα μεταξύ ανθρώπων και θεών, αλλά και ως όπλο κοινωνικής αντίστασης (Francis Stephen Halliwell: Greek Laughter: A Cultural History from Homer to Christianity, Cambridge, 2008).

*****

Για να μη χάσετε καμία ανάρτηση της Εποπτείας, γραφτείτε στο εβδομαδιαίο newsletter μας, πατώντας ΕΔΩ

Για τα videos της Εποπτείας, γραφτείτε στο κανάλι μας στο youtube, πατώντας ΕΔΩ 

Βρείτε μας και στο tiktok πατώντας ΕΔΩ

*****

Ο Βρετανός φιλόλογος Dr. John Doran στο έργο του «The History of Court Fools», αφιερώνει το εισαγωγικό του κεφάλαιο στον Όλυμπο. 

Εκεί ταυτίζει ρητά μια άλλη μυθολογική φιγούρα τον Μώμο ως τον «επίσημο χωρατατζή» (mith- maker) και γελωτοποιό (joker) της αυλής του Ολύμπου» (Dr. John Doran: The History of Court Fools,London, 1958).  

Ο Μώμος (Ο ρωμαϊκός Momus) στο επίσημο libro d’oro των αθανάτων, την θεογονία του Ησίοδου (Ησίοδος: Θεογονία, 211- 215), έχει καταχωρηθεί ως προϊόν παρθενογένεσης της Νύχτας, της αρχέγονης θεότητα που φοβόταν ακόμα και ο Δίας (Όμηρος: Ιλιάδα, 14. 256-261). 

Στην μυθολογική φιγούρα του Μώμου και στην πολυσχιδή δράση του εντοπίζεται τόσο το γιουγκεριανό αρχέτυπο όσο και η πολιτική υφή του γελωτοποιού.

Στους μύθους του Αισώπου ο Joker του Ολύμπου είναι ο κεντρικός ήρωας δύο ιστοριών: Στην πρώτη καλείται να κρίνει (κριτής) τις δημιουργίες  του Δία (σε παραλλαγή του μύθου αναφέρεται ο Ποσειδώνας), του Προμηθέα και της Αθηνάς, έναν ταύρο, τον άνθρωπο και ένα σπίτι αντίστοιχα βρίσκοντας σε όλα ατέλειες. 

Σύμφωνα με τον κριτή ο ταύρος έπρεπε να έχει τα μάτια στα κέρατα, ώστε να βλέπει πού χτυπάει, ο άνθρωπος ένα παράθυρο στην καρδιά, για να φαίνονται αμέσως οι κακές του προθέσεις και να μην μπορεί να εξαπατά και το σπίτι ρόδες για να φεύγει από τους κακούς γείτονες. 

Το επιμύθιο, δηλαδή το διδακτικό νόημα του παραμυθιού: οι επικριτικοί άνθρωποι βρίσκουν πάντα κάτι αρνητικό να πουν, ακόμη και για τα πιο σπουδαία επιτεύγματα (Ben Edwin Perry: Fabrius and PhaedrusFables, n. 100, Cambridge 1965, εκδόσεις: Loeb, Αριστοτέλης: Περί ζώων μορίων, III. 663a,).

Σε συνέχεια του πρώτου μύθου ο Αίσωπος παρουσιάζει την εμμονή του Μώμου με την τελειότητα της ομορφιάς της Αφροδίτης (η φίλη μου η Ντόρα θα έλεγε ότι την γούσταρε). 

Hippolyte-Dominique Berteaux: «Η αποπομπή του Μώμου από τον Όλυμπο», οροφογραφία σε καμβά, Θεάτρο Γκρασλέν Νάντη. Έτος εγκαινίων του θεάτρου: 1881

Προσπαθούσε απεγνωσμένα να εντοπίσει ένα ελάττωμα για να μην χάσει τη φήμη του ως αυστηρός κριτής. 

Μην μπορώντας να βρει ψεγάδι στο σώμα ή το πρόσωπό της, κατέκρινε τελικά τα σανδάλια της, λέγοντας ότι κάνουν πολύ θόρυβο (ή ότι ήταν κακόγουστα) καθώς περπατούσε. 

Και τότε ο Δίας βρήκε την αφορμή να τον πετάξει κάτω από τον Όλυμπο.

Η πληροφορία για την αποπομπή του Μώμου από τον Όλυμπο λόγω της κριτικής του προς τον Δία ανήκει στον διάσημο αρχαίο ρήτορα και γραμματικό Απολλώνιο τον Μόλωνα (1ος αιώνας π.Χ.).

Η αναφορά του Απολλώνιου του Μόλωνος για τον Μώμο έφτασε σε εμάς χάρη στα Σχόλια (Scholia) μεταγενέστερων βυζαντινών λογίων, και συγκεκριμένα του Ιωάννη Τζέτζη, ο οποίος μελετώντας και σχολιάζοντας αρχαία κείμενα διέσωσε τους στίχους και το σκεπτικό του Απολλώνιου. 

Σύμφωνα με αυτό το διασωθέν απόσπασμα, η πραγματική αιτία της αποπομπής του Μώμου ήταν οι  κατηγορίες του ενάντια στον Δία για βίαιη συμπεριφορά, αχαλίνωτο ερωτικό πάθος για τις θνητές γυναίκες και για τη γέννηση «βλαπερών» γιων, γεγονός που εξόργισε τον αρχηγό των θεών. (Karl Müller: Fragmenta Historicorum Graecorum, III, s,v, Apollonius Molon, F 5, Paris 1841-1873). 

Ηθικό δίδαγμα: δεν παίζεις με τα νεύρα του τρισμέγιστου, αυτό ισχύει και σήμερα και έχει όπως η ιστορία του Μώμου άρωμα πολιτικής (τα σκέφτονται αυτά στο Ιράν; Αχ,  Αντώνη).

Αργότερα οι Ρωμαίοι αποφάσισαν να βρουν και μπαμπά στον Μώμο να μην είναι μόνη η Νύχτα με τα βάρη της μονογονεϊκής (γνωστοί οι Ιταλοί για το πάθος τους με την οικογένεια- prima la famiglia). 

Πέτυχαν ότι καλύτερο υπήρχε και ταίριασαν στην σκοτεινή μητέρα ως σύζυγο και πατέρα του Μώμου το Έρεβος (το απόλυτο σκοτάδι)  τον δίδυμο αδερφό της (Κικέρων, De Natura Deorum, 3, 17).

Ο Μώμος εκτός από αλογόμυγα υπήρξε και ο εξ ’απορρήτων του Διός, ο σύμβουλός του, ότι ο Άκης για τον Κυριάκο. 

Αυτός ο ρόλος του πρώτου joker αναφέρεται στην αρχαία ελληνική γραμματολογία ως η σκοτεινή πλευρά του. 

Στο έργο «Eλληνική Mυθολογία» που επιμελήθηκε ο μεγάλος πανεπιστημιακός δάσκαλος Ιωάννης Κακριδής στον τόμο που είναι αφιερωμένος στην μυθολογική παράδοση του Τρωϊκού Πολέμου με γλαφυρό ύφος περιγράφεται πως ο Δίας ήθελε να αφανίσει το ανθρώπινο γένος για να ελαφρύνει τη Γη (Γέα) από το βάρος του υπερπληθυσμού. 

Ο Μώμος αντί της ολικής καταστροφής, πρότεινε δύο βασικές κινήσεις με σκοπό την «ανακούφιση της Γης»: 

1. Να παντρέψει τη θεά Θέτιδα μ' έναν θνητό άνδρα (τον Πηλέα).

2.Να φροντίσει ώστε να γεννηθεί μια πολύ όμορφη κόρη (η ωραία Ελένη).

Σκοπός: η εξισορρόπηση των πληθυσμών μέσω γεωπολιτικής έντασης.

Αποτέλεσμα: Ξέσπασε ο Τρωικός Πόλεμος, υλοποιώντας έτσι το σχέδιο του Μώμου για τον έλεγχο του αριθμού του ανθρώπινου πληθυσμού. (Ιωάννης Θ. Κακριδής: Ελληνική Μυθολογία, τόμος 5, «Τρωϊκός πόλεμος, σ. 15, Αθήνα 1986, εκδόσεις; Εκδοτική Αθηνών).

Αυτή η θεωρία συνομωσίας που κάνει το The Great Reset του Klaus Schwab να μοιάζει με άσκηση λυκόπουλων περιγράφεται στα Κύπρια Έπη τα χαμένα έργα του Στασίνου του Κύπριου (κατ’ άλλους του Ηγησία) που αποτελούσαν την εισαγωγή της Ιλιάδας του Ομήρου. 

Σώθηκαν αποσπασματικά σε αναφορές σχολιαστών τα οποία μελέτησε και δημοσίευσε συγκεντρωτικά ο Martin West (Martin L. West Greek Epic Fragments, Cambridge 2003, ed: Loeb) 

Louis-François Couché «Μώμος», χαλκογραφία, Το σχέδιο προέρχεται από το βιβλίο «Mythologie de la Jeunesse» (Μυθολογία της Νεότητας), το οποίο εκδόθηκε στο Παρίσι το 1803.

Ο Μώμος, ο αρχαίος Έλληνας θεός της σάτιρας και της χλεύης, απεικονίζεται συνήθως στην τέχνη ως άνδρας που σηκώνει μια μάσκα από το πρόσωπό του, συμβολίζοντας την αποκάλυψη της αλήθειας και την απογύμνωση της υποκρισίας. 

Συχνά κρατά ένα σκήπτρο που καταλήγει σε κεφάλι μαριονέτας ή γυναίκας, που υποδηλώνει τον ρόλο του ως σχολιαστή και κριτή των πράξεων. 

Στη νεότερη δυτική τέχνη παίρνει τη μορφή γελωτοποιού.

Ο κορυφαίος Ούγγρος μελετητής της ελληνικής μυθολογίας βάση των γιουνκεριανών προτύπων Karl Kerényi εξετάζει την φιγούρα του Μώμου στις  δύο βασικές μυθολογικές του διαστάσεις: τη γέννησή του και τον καθοριστικό του ρόλο στην απαρχή του Τρωικού Πολέμου. 

Διαπιστώνει ότι στην ιστορία του Τρωικού Πολέμου, ο Μώμος δεν δρα ως «πολιτικός σύμβουλος», με την κρατική έννοια, αλλά ως η προσωποποίηση της θείας οικονομίας και της ισορροπίας της φύσης. 

Η παρέμβασή του να προτείνει τον πόλεμο αντί για τον κατακλυσμό εξυπηρετεί τη μοίρα της Γης να ελαφρύνει από το βάρος των ανθρώπων. 

Είναι ένα όργανο του πεπρωμένου που οδηγεί στο τέλος της εποχής των Ηρώων μέσω της εξόντωσής τους (που αποτελεί πολιτική πράξη εφόσον τους ξεφορτώνεται ο Δίας- Carl Kerenyi:  Η μυθολογία των Ελλήνων, μετάφραση: Δημήτρης Λ. Σταθόπουλος, Αθήνα 1974 Εκδόσεις: Εστία).

Στο λογοτεχνικό έργο "Momus"ή “De Principe” (Leon Battista Alberti: Momus Roma 1520)ο Ιταλός ουμανιστής Λέον Μπαττίστα Αλμπέρτι θεμελιώνει την εικονογραφική απόδοση του θεού στην Αναγέννηση. 

Στο βιβλίο αυτό, ο Μώμος περιγράφεται ως ένας πολυμήχανος, περιθωριοποιημένος θεός που χρησιμοποιεί μεταμφιέσεις, θέατρο και προσωπεία για να αποκαλύψει τη διαφθορά των αρχόντων και των φιλοσόφων. 

Παρουσιάζεται ως ο κατεξοχήν πολιτικός ταραχοποιός, ένας πρίγκιπας που εξορίζεται από τον Όλυμπο, αποτελώντας μια ξεκάθαρη σάτιρα της αυλικής πολιτικής ζωής και των ηγεμόνων της εποχής. (Eugenio Garin: Ritratti di umanisti, Firenze 1967). 

Παιδί της νύχτας (όχι σε στίχους Τάκη Μπουγά, αλλά σε δακτυλικό εξάμετρο Ησίοδου) ο σκοτεινός έκπτωτος ήρωας μας το 2025 πρωταγωνιστεί σε video game. 

Εκείνη τη χρονιά κυκλοφόρησε το δημοφιλές παιχνίδι Hades II όπου ο παίκτης ελέγχει τη Μελινόη, την πριγκίπισσα του Κάτω Κόσμου, στην προσπάθειά της να εξολοθρεύσει τον Τιτάνα του Χρόνου, Κρόνο. 

Εδώ εμφανίζεται και ο τρομερός Μώμος ως αρωγός και σύμμαχος των προσπαθειών της γαλαζοαίματης (χίλιοι πόντοι και βγαίνει το ραβδί του ιντριγκαδόρου) μέσα από μοντέρνα, στυλιζαρισμένα concept art σχέδια. 

Στο παιχνίδι διατηρούνται τα αναγεννησιακά του εικονογραφικά στοιχεία (τη θεατρική μάσκα και τη σαρκαστική, υπεροπτική στάση), αποδιδόμενα με μια σύγχρονη, σκοτεινή αισθητική που ταιριάζει σε έναν θεό που γεννήθηκε από τη Νύχτα.

Η συγκριτική μέθοδος προσέγγισης θεσμών όπως ο γελωτοποιός βοηθά αρχικά στην κατανόησή της επιρροής του και του ρόλου που διαδραμάτισε ποικιλότροπα στις ανθρώπινες κοινωνίες μέσα στον χρόνο. 

Στις κοινωνικές επιστήμες και την ιστορία, η μελέτη παρόμοιων θεσμών σε διαφορετικούς ανθρώπινους πληθυσμούς, σε ξεχωριστά χρονικά σημεία, προσδιορίζεται ως: «συγκριτική θεσμική ανάλυση» και βάση αυτής ορίζονται τα αρχέτυπα που προαναφέραμε. (James-George Frazer: Ο Χρυσός Κλώνος. Μελέτη για την Μαγεία και την Θρησκεία, μετάφραση Μπονίτα Μπικάκη, Αθήνα 2011, εκδόσεις: Εκάτη).

Εξετάσαμε τα μυθολογικά στοιχεία ας δούμε τώρα κάποια εθνολογικά τεκμήρια.

Ο γελωτοποιός ως θεσμικός διασκεδαστής αλλά και ως ιερός τελετουργός (εδώ διαπιστώνουμε πάλι μια θρησκευτική/ πολιτική του διάσταση) αποτελεί ήδη από το πρώτο μισό του 20^ου αιώνα αντικείμενο μελέτης της εθνολογίας, ενώ στην δεκαετία του 60 ο κοινωνιολόγος Peter Berger αρχίζει μια σειρά από μελέτες για το γέλιο και την επίδραση του στην ανθρώπινη κοινωνία. 

Το video game Hades II

Αναφέρει συγκεκριμένα ότι οι γελωτοποιοί (clowns) και οι «τρελοί», (πρόκειται για τους fools ή jesters των μεσαιωνικών αυλών) ανταποκρίνονται σε βαθιά ριζωμένες ανάγκες της ανθρώπινης κοινωνίας, συναντώντας συχνά τη θρησκεία και τη μαγεία .(Peter Ludwig Berger: Redeeming Laughter: The Comic Dimension ofHuman Experience Berlin 1997).  

Όσον αφορά στα καταγεγραμμένα ιστορικά πρόσωπα αρχίζοντας από την αρχαία Αίγυπτο ο όρος danga(ιερογλυφικά: dng ή dAg) προσδιορίζει τον νάνο ή τον πυγμαίο. 

Οι Dangas θεωρούνται οι πρώτοι τεκμηριωμένα  γελωτοποιοί της αυλής παγκοσμίως. Μεταφέρονταν στην Αίγυπτο από περιοχές της Κεντρικής ή Ανατολικής Αφρικής (όπως το Πουντ). 

Στην αυλή των Φαραώ λειτουργούσαν ως «ζωντανά φυλακτά» ενάντια στα κακά πνεύματα. 

Διασκέδαζαν τον μονάρχη με ιερούς χορούς, φορούσαν τομάρια λεοπάρδαλης και μάσκες, και μιμούνταν τον Μπες (Bes), τον δημοφιλή αιγυπτιακό νάνο-θεό του χορού, της χαράς και της προστασίας.

Σε ηλικία 8 ετών ο Φαραώ Πέπι Β' (6η Δυναστεία, περ. 2200 π.Χ.) έμαθε ότι ο εξερευνητής Χαρκούφ έφερνε μαζί του έναν ζωντανό νάνο (Danga) από τον Νότο για να χορέψει στην αυλή.

Ο μικρός βασιλιάς τού έστειλε μια διάσημη, επιστολή διατάζοντάς τον: «Πρόσεχέ τον μέρα και νύχτα μην πέσει στο νερό! Θέλω να δω αυτόν τον νάνο περισσότερο από όλα τα πλούτη του Σινά και του Πουντ!». (JamesHenry Breasted: Ancient Records of Egypt,London 1906).

Οι αρχαίοι Αιγύπτιοι δεν θεωρούσαν τον νανισμό σωματική αναπηρία ή ελάττωμα (δεν επεδίωκαν, με λίγα λόγια την νομιμοποίηση των πράξεων τους στην επιβράβευση της όποιας διαφορετικότητας).

Οι νάνοι κατείχαν υψηλά αξιώματα, γίνονταν έμπιστοι σύμβουλοι, κοσμηματοποιοί, φύλακες των βασιλικών κατοικίδιων και θάβονταν με μεγάλες τιμές σε πολυτελείς τάφους (Véronique Dasen: Dwarfs in Ancient Egyptand Greece, Oxford 1993).

Λίγα ναυτικά μίλια βορειότερα και μερικούς αιώνες αργότερα, στην κλασσική Ελλάδα, οι αναφορές στους γελωτοποιούς προέρχονται κυρίως από γραπτά κείμενα που περιγράφουν συμπόσια εδώ ο γελωτοποιός, πέραν του θεσμού, έχει καθιερωθεί και ως επάγγελμα. 

Ο Ξενοφών στο Συμπόσιον αναφέρει τον Φίλιππο έναν γελωτοποιό, ο οποίος προσλαμβάνεται για να διασκεδάζει τους καλεσμένους αφού πρώτα εμφανίστηκε απρόσκλητος (παράσιτος).

Ξεσπά σε κλάματα για να τον προσλάβουν φέρνοντας ως επιχείρημα ότι ο βιοπορισμός του εξαρτάται από το γέλιο των άλλων κα οι συνδαιτυμόνες τον παρηγορούν, γελούν μαζί του και τον εντάσσουν στην παρέα.(Ξενοφών, Συμπόσιον, 1. 11–16, 2.21–23, 4.50 και 6.8) 

Μετά τον 4ο αιώνα π.Χ., οι παράσιτοι ήταν φτωχοί πολίτες που διασκέδαζαν τους πλούσιους για δωρεάν φαγητό. 

Προσέφεραν κολακείες, κουτσομπολιά, αστεία και οργάνωναν τις δουλειές του σπιτιού. 

Ανέχονταν προσβολές και ταπεινώσεις για να εξασφαλίσουν το καθημερινό γεύμα. (Cynthia Damon: The Mask of the Parasite: A History of a Roman Social Type, Michigan 1997).

Πλούσια πηγή πληροφοριών για τη ζωή, τα συμπόσια και τους ανθρώπους που διασκέδαζαν τους πλούσιους, συμπεριλαμβανομένων των γελωτοποιών, αποτελεί το έργο του Αθήναιου του Ναυκρατίτη: «Δειπνοσοφιστές». 

Ο Αθήναιος εξηγεί ότι στην κλασική και ελληνιστική εποχή οι έννοιες «γελωτοποιός», «παράσιτος» και «κόλακας» έγιναν σχεδόν ταυτόσημες.

Όλοι τους ανήκαν στην κατηγορία των ανθρώπων που αντάλλασσαν το χιούμορ και την αξιοπρέπειά τους για μια θέση στο τραπέζι των πλουσίων.

Το να προκαλείς γέλιο δεν θεωρούνταν απλό αστείο, αλλά μια αναγκαία κοινωνική «δεξιότητα» (ή επαγγελματική στρατηγική) επιβίωσης για πολλούς απόρους. 

Ο Αθήναιος εισάγει τον όρο «Διονυσοκόλακες» (Αθήναιος: Δειπνοσοφισταί,VI, 234f–262a).

Αναφέρεται στους επαγγελματίες γελωτοποιούς που ζούσαν στις αυλές των τυράννων, όπως του Διονυσίου των Συρακουσών  ή του Φιλίππου Β΄ της Μακεδονίας, δίνοντας την πολιτική διάσταση του συγκεκριμένου επαγγέλματος (Μιχάλης Α. Τιβέριος: Συμπόσιο και συμποσιακό τελετουργικό στην αρχαία Αθήνα, Θεσσαλονίκη 2020).

Στην Άπω Ανατολή ο πρώτος αυτοκράτορας της Κίνας, Qin Shi Huang (3^ος π.Χ. αιώνας), ένας εξαιρετικά σκληρός και αυταρχικός ηγέτης, είχε την ιδέα να διατάξει το ασβέστωμα ολόκληρου του Σινικού τείχους. 

Το έργο θα απαιτούσε τη θυσία χιλιάδων ακόμη εργατών λόγω των εξαντλητικών συνθηκών, στερώντας από την αυτοκρατορία τεράστιους οικονομικούς πόρους.

Ο Νάνος Χνουμχοτέπ (Khnumhotep). Ένα από τα πιο διάσημα αγάλματα της 5ης Δυναστείας από τη Σακάρα. Ο Χνουμχοτέπ έφερε τον τίτλο του «Επόπτη των Ιερέων Ka» και ήταν χορευτής στις κηδείες των Ιερών Ταύρων, ένας ρόλος άμεσα συνδεδεμένος με τους τελετουργικούς χορούς των Dangas. 2350–2170 π.Χ. Αιγυπτιακό Μουσείο Κάϊρο  αρ. ευρετηρίου CG 144.

Κανένας υπουργός ή σύμβουλος δεν τολμούσε να φέρει αντίρρηση στην επιθυμία του, καθώς ο αυτοκράτορας εκτελούσε αμείλικτα όποιον τον αμφισβητούσε.

Ο Yu Sze, ο επίσημος γελωτοποιός της αυλής, χρησιμοποίησε το προνόμιο της θέσης του για να πει την αλήθεια μέσα από το χιούμορ. 

Αντί να επικρίνει το σχέδιο, προσποιήθηκε ότι ενθουσιάστηκε και είπε στον Αυτοκράτορα «Εξαιρετική ιδέα, Μεγαλειότατε!... Το μόνο πρόβλημα είναι ότι θα πρέπει τώρα να βρούμε έναν αρκετά μεγάλο... κουβά για να φτιάξουμε τον ασβέστη και μια γιγαντιαία βούρτσα!» (William H Nienhauser (επιμ.): The Grand Scribe's Records, Volume XI: The Memoirs of Han China, Part IV, 126, Indiana 2019).

Ακούγοντας αυτή την έξυπνη ειρωνεία, ο Αυτοκράτορας Qin Shi Huang συνειδητοποίησε το μέγεθος του παραλογισμού και της ματαιοδοξίας του σχεδίου του. 

Έβαλε τα γέλια και ακύρωσε αμέσως τη διαταγή, σώζοντας έτσι αμέτρητες ζωές. 

Το γεγονός επιβεβαιώνει ότι στην αρχαιότητα (από την Αίγυπτο, την Σικελία ως την Μακεδονία και από την Κίνα έως τους γελωτοποιούς των ευρωπαϊκών μεσαιωνικών αυλών), ο «τρελός» του παλατιού ήταν συχνά ο μόνος που διέθετε τη σωφροσύνη και την ελευθερία λόγου να λειτουργεί ως δικλείδα ασφαλείας απέναντι στην τυραννία. (Jocelyn Chey-Jessica Milner Davis: Humor in Chinese Life and Letters: Classical and Traditional Approaches, Hong Kong 2011).

Η φιγούρα του γελωτοποιού (fool/jester) αποτελεί ένα από τα πιο συναρπαστικά παράδοξα της παγκόσμιας ιστορίας, καθώς ισορροπούσε ανάμεσα στην απόλυτη περιθωριοποίηση και την πρωτοφανή ελευθερία έκφρασης.

Οι γελωτοποιοί κατείχαν το μοναδικό προνόμιο να σατιρίζουν τον μονάρχη χωρίς να κατηγορηθούν για προδοσία. 

Λειτουργούσαν ως καταλύτης, εκφράζοντας τις κρυφές αλήθειες της αυλής που οι ευγενείς απέφευγαν να ψιθυρίσουν. 

Αν και συχνά θεωρούνταν ιδιοκτησία του στέμματος (σκλάβοι), η εγγύτητά τους στον βασιλιά τους έδινε άτυπη αλλά ουσιαστική επιρροή.

Στην Γαλλία των Λουδιβίκων χαρακτηριστική είναι η φιγούρα του επονομαζόμενου Triboulet του κατά κόσμο Nicolas Ferrial (1479–1536). 

Γεννήθηκε με σωματικές δυσμορφίες (μικροκεφαλία και νανισμό). 

Στον Μεσαίωνα και την Αναγέννηση, οι άνθρωποι αυτοί ζούσαν στο περιθώριο (έτσι γεννιούνται οι ανάγκες νομιμοποίησης της διαφορετικότητας που λέγαμε πριν), αλλά ο Ferrial διέθετε μια αστραπιαία, σχεδόν τρομακτική ευφυΐα.

Υπηρέτησε δύο βασιλείς της Γαλλίας: τον Λουδοβίκο ΙΒ΄ και τον Φραγκίσκο Α΄.

Η «ασυλία» του ξεπέρασε τα όρια: δεν φοβόταν κανέναν. 

Σε ένα διάσημο περιστατικό, χαστούκισε τον βασιλιά Φραγκίσκο Α΄ στα οπίσθια μπροστά σε όλη την αυλή. 

Ο εξοργισμένος βασιλιάς απείλησε να τον εκτελέσει, του έδωσε μια ευκαιρία: να ζητήσει μια συγγνώμη πιο προσβλητική από την ίδια την πράξη. 

Ο Triboulet απάντησε: «Με συγχωρείτε, μεγαλειότατε, σας μπέρδεψα με την βασίλισσα!» (οι ιδιαιτερότητες που λέγαμε).

Η φιγούρα του Triboulet ενέπνευσε τον Βίκτωρα Ουγκώ να γράψει το ιστορικό θεατρικό δράμα: «Le roi s'amuse» (Ο βασιλιάς διασκεδάζει) και η πρεμιέρα έγινε στις 22 Νοεμβρίου 1832, στο Παρίσι, στο ιστορικό θέατρο Comédie-Française.

O χαρακτήρας του Triboulet στον Ουγκώ είναι ένας σκοτεινός, ρομαντικός αντιήρωας. 

Η πλοκή του δράματος περιγράφει την διασκέδαση του Φραγκίσκου Α΄ αποπλανώντας τις γυναίκες των αυλικών του, υποβοηθούμενος από τον Τριμπουλέν.

 Όταν ο βασιλιάς βάζει στο μάτι την κόρη του γελωτοποιού Blanche, εκείνος αποφασίζει να τον δολοφονήσει. 

Σχέδιο που τελικά οδηγεί στον τραγικό θάνατο της ίδιας της κόρης του στην προσπάθεια της να προστατέψει τον εραστή της από την οργή του πατέρα της. (Βίκτωρος Ουγγώ: Ο βασιλεύς διασκεδάζει : Δράμα εις πράξεις πέντε, μετάφρασις έμμετρος Ευγενίου Γ. Ζαλοκώστα, Εν Αθήναις χ,χ,).

Το έργο απαγορεύτηκε αμέσως μετά την πρώτη παράσταση. 

Η κυβέρνηση σοκαρίστηκε από τον τρόπο που ο Ουγκώ παρουσίαζε έναν Γάλλο βασιλιά ως ανήθικο γυναικά και αρπακτικό, θεωρώντας το έργο προσβολή κατά της μοναρχίας.

Σχεδόν είκοσι χρόνια μετά, ο Ιταλός συνθέτης Τζουζέπε Βέρντι (Giuseppe Fortunino Francesco Verdι, έτσι τον βάφτισε ο νονός) διάβασε το απαγορευμένο έργο του Ουγκώ και ενθουσιάστηκε, χαρακτηρίζοντας τον Triboulet ως μια «προσωπικότητα αντάξια του Σαίξπηρ». 

Παρορμητικά συνθέτει την εμβληματική όπερα «Rigoletto» (Ριγκολέτος) το 1851, η οποία επίσης υπέστη λογοκρισία μέχρι να πάρει την τελική της μορφή.

Το θεατρικό του Ουγκώ χαρακτηρίζεται ως ένα από τα σημαντικότερα μανιφέστα του γαλλικού ρομαντισμού, καθώς συγκρούστηκε με τους αυστηρούς κλασικούς κανόνες της εποχής.( Florence Naugrette: Le Théâtre romantique: Histoire, écriture, mise en scène, Paris 2001).

Ταφικό πήλινο ειδώλιο ενός παραμυθά/γελωτοποιού που χτυπά ένα τύμπανο. Περίοδος Ανατολικής Δυναστείας Χαν.2ος αιώνας μ.Χ.. Εθνικό Μουσείο της Κίνας- Πεκίνο

Τώρα τι να πεις για τον τον διάσημο "κακό" της DC Comics, Άρθουρ Φλεκ, κεντρικό ήρωα του αμερικανικού ψυχολογικού θρίλερ: «Joker» του Τοντ Φίλιπς με πρωταγωνιστή τον Χοακίν Φίνιξ, που κυκλοφόρησε το 2019.

Το σενάριο του Τοντ Φίλιπς & Σκοτ Σίλβερτ διηγείται τη ζωή του Άρθουρ, ενός μοναχικού, περιθωριακού και ψυχικά ασθενούς άνδρα που εργάζεται ως κλόουν και ονειρεύεται να γίνει πετυχημένος stand-up κωμικός. 

H σκληρότητα της κοινωνίας, η αδιαφορία του συστήματος, η συνεχής κακοποίηση, τον οδηγεί να υιοθετήσει μια νέα, καταστροφική ταυτότητα: τον Joker, πυροδοτώντας ένα βίαιο, αναρχικό κίνημα στους δρόμους της Gotham City.

Και αν αυτό κυρίες και κύριοι δεν είναι: ο Μώμος, ο Φίλλιπος, οι Danga, o Yu Sze περιλαμβανομένου του Tribullet, σε μια γιουνκεριανή ονείρωξη, πείτε μου όχι να πεταχτώ από το παράθυρο όπως έλεγε μια ψυχή.

Μετά από όλα αυτά θερμώς παρακαλούμε μην συνδέετε το αρχέτυπο του γελωτοποιού, που διαμόρφωσε πολιτικές προς όφελος της κοινωνίας, με μερικές ανούσιες παρουσίες «πολιτικών» που βρίσκουν τις αναφορές τους στην «Ιωάννα της Λωραίνης», στην αργκό της Τρούμπας (που χειρίζονται ομολογουμένως αδέξια), σε ορδές αιγοπροβάτων και αναίτιες εμμονές ως προς την τελειότητα της προσωπικότητας τους.

Αν μην τι άλλο ο γελωτοποιός έχει καθαρή πολιτική χρειά στην δράση του (με την Αριστοτελική έννοια) οι άλλοι το μόνο κοινό που έχουν με αυτόν είναι ο σκοπός και  μάλιστα μόνο σε μια συγκεκριμένη χρονική περίοδο, αναφέρομαι στους «παρείσακτους» του Αθήναιου.-

*****

ΓΡΑΨΤΕ ΤΗΝ ΓΝΩΜΗ ΣΑΣ ΣΤΑ ΣΧΟΛΙΑ

*****

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΑΚΟΜΑ

Η ιδέα της Ευρώπης, ο Μητσοτάκης, ο Μακρόν και ο Βίκτορ Ουγκό

Η Αριστερά επιμένει πεισματικά στα αδιέξοδά της

Ο Περσέας στη Φλωρεντία: Όταν η Ελλάδα δημιουργεί την Ευρώπη

Έχει και σήμερα στις τάξεις της έναν «Συμπιλίδη» η Νέα Δημοκρατία;

Όλα όσα κρύβονται πίσω από τις ανισότητες και τις οξύνουν

Επίκουρος, ο πρωτεργάτης της πνευματικής επανάστασης

Η επινόηση της ψυχής, ένα πολιτισμικό θαύμα

Ποιο είναι το μεγαλύτερο θύμα του αντισυστημισμού;

Μαρσέλ Προυστ: Η λογοτεχνία ως κλειδί της προσωπικής ελευθερίας

Στο «καραμανλικό- σαμαρικό» μπλοκ οι πιο πολλοί εμπλεκόμενοι βουλευτές στο σκάνδαλο του ΟΠΕΚΕΠΕ