Γράφει ο Ευγένιος
Στις σύγχρονες δημοκρατίες, η ελευθερία του Τύπου θεωρείται θεμέλιο της πολιτικής ελευθερίας.
Χωρίς ανεξάρτητη ενημέρωση, χωρίς δημοσιογράφους που ελέγχουν την εξουσία και χωρίς μέσα ενημέρωσης που λειτουργούν έξω από κυβερνητικά ή οικονομικά κέντρα επιρροής, η ίδια η δημοκρατία αρχίζει να αδειάζει από περιεχόμενο.
Όμως τα τελευταία χρόνια αναδύεται όλο και πιο έντονα ένα ανησυχητικό φαινόμενο: τα μεγαλύτερα μέσα ενημέρωσης του κόσμου περνούν στα χέρια δισεκατομμυριούχων.
Το φαινόμενο αυτό δεν συνιστά απλώς μια επιχειρηματική εξέλιξη, αλλά ένα βαθιά πολιτικό και πολιτισμικό πρόβλημα.
Διότι όταν ο έλεγχος της πληροφορίας συγκεντρώνεται σε ελάχιστους πανίσχυρους οικονομικούς παράγοντες, το ερώτημα δεν είναι μόνο ποιος κατέχει τα μέσα ενημέρωσης.
Το πραγματικό ερώτημα είναι ποιος διαμορφώνει τελικά την ίδια την πραγματικότητα.
Η ιστορία φυσικά δεν είναι καινούργια.
Από τον Γουίλιαμ Ράντολφ Χερστ μέχρι τον Ρούπερτ Μέρντοχ, οι μεγιστάνες των media είχαν πάντοτε τη δυνατότητα να επηρεάζουν πολιτικές εξελίξεις, εκλογές και κοινωνικές διαθέσεις.
Όμως η σημερινή εποχή διαφέρει σε κάτι ουσιώδες: οι δισεκατομμυριούχοι της ψηφιακής και χρηματοπιστωτικής οικονομίας δεν αγοράζουν απλώς εφημερίδες ή τηλεοπτικά δίκτυα για κύρος.
Αποκτούν ολοκληρωμένα οικοσυστήματα επιρροής.
Ο Έλον Μασκ με το X, ο Τζεφ Μπέζος με τη Washington Post, οι τεχνολογικοί κολοσσοί που ελέγχουν αλγορίθμους, πλατφόρμες και διαφημιστικές ροές, συνθέτουν μια νέα πραγματικότητα όπου η διάκριση ανάμεσα σε ιδιοκτήτη, εκδότη, πολιτικό παίκτη και τεχνολογικό διαχειριστή γίνεται ολοένα πιο θολή.
Το πρόβλημα δεν είναι απλώς η ύπαρξη πλούσιων ιδιοκτητών.
Το πρόβλημα είναι η πρωτοφανής συγκέντρωση δύναμης.
*****
Για να μη χάσετε καμία ανάρτηση της Εποπτείας, γραφτείτε στο εβδομαδιαίο newsletter μας, πατώντας ΕΔΩ
Για τα videos της Εποπτείας, γραφτείτε στο κανάλι μας στο youtube, πατώντας ΕΔΩ
Βρείτε μας και στο tiktok πατώντας ΕΔΩ
*****
Οι σημερινοί δισεκατομμυριούχοι δεν επηρεάζουν μόνο την οικονομία.
Διαθέτουν ήδη τεράστια πολιτική, τεχνολογική και πολιτισμική ισχύ.
Όταν αποκτούν και τον έλεγχο της ενημέρωσης, δημιουργείται ένα επίπεδο συγκέντρωσης επιρροής που οι φιλελεύθερες δημοκρατίες ιστορικά φοβούνταν.
Διότι ο Τύπος δεν είναι μια οποιαδήποτε επιχείρηση.
Δεν παράγει απλώς προϊόντα.
Παράγει αφήγημα.
Καθορίζει τι θεωρείται σημαντικό, τι αγνοείται, ποιος παρουσιάζεται ως απειλή και ποιος ως σωτήρας.
Ακόμη και η επιλογή των θεμάτων που δεν προβάλλονται ποτέ, αποτελεί μορφή εξουσίας.
Και εδώ ακριβώς βρίσκεται η ουσία της ανησυχίας.
Οι δισεκατομμυριούχοι ιδιοκτήτες μέσων συχνά παρουσιάζονται ως «σωτήρες» μιας βιομηχανίας που καταρρέει οικονομικά.
Πράγματι, πολλές εφημερίδες και ενημερωτικοί οργανισμοί επιβιώνουν μόνο χάρη στη χρηματοδότηση ισχυρών επενδυτών.
Όμως η οικονομική σωτηρία δεν σημαίνει απαραίτητα και δημοσιογραφική ανεξαρτησία.
Ακόμη κι όταν δεν υπάρχει άμεση λογοκρισία, δημιουργείται σταδιακά ένα περιβάλλον αυτοπεριορισμού.
Οι δημοσιογράφοι γνωρίζουν ποια συμφέροντα δεν πρέπει να ενοχληθούν.
Οι διευθυντές αντιλαμβάνονται ποια γραμμή ευνοεί τη σταθερότητα του οργανισμού.
Οι εκδότες προσαρμόζουν το περιεχόμενο στις προτιμήσεις του ιδιοκτήτη, συχνά χωρίς καν να χρειάζονται ρητές εντολές.
Το αποτέλεσμα είναι μια πιο ύπουλη μορφή ελέγχου: όχι η απαγόρευση της αλήθειας, αλλά η σταδιακή διαμόρφωση ενός στενότερου πλαισίου για το τι θεωρείται «αποδεκτή» δημόσια συζήτηση.
Σημαντικός είναι και ο ρόλος των ψηφιακών πλατφορμών.
Στον 20ό αιώνα, οι μεγιστάνες των media έλεγχαν κυρίως την παραγωγή περιεχομένου.
Σήμερα, οι τεχνολογικοί κολοσσοί ελέγχουν και τη διανομή του.
Οι αλγόριθμοι καθορίζουν ποια είδηση θα δει ο πολίτης, ποιο βίντεο θα προωθηθεί, ποιο θέμα θα γίνει viral και ποιο θα εξαφανιστεί μέσα στον θόρυβο της πληροφορίας.
Και αυτό αλλάζει ριζικά τη φύση της δημόσιας σφαίρας.
Η ενημέρωση δεν λειτουργεί πλέον ως κοινός χώρος όπου οι πολίτες μοιράζονται βασικά γεγονότα και διαφωνούν πάνω σε αυτά.
Αντίθετα, οι κοινωνίες κατακερματίζονται σε παράλληλες πραγματικότητες.
Ο καθένας βλέπει διαφορετικές ειδήσεις, διαφορετικές «αλήθειες», διαφορετικές εκδοχές του κόσμου.
Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, η δύναμη εκείνων που ελέγχουν τις πλατφόρμες και τα media γίνεται σχεδόν ασύλληπτη.
Στο σημείο αυτό τίθεται ένα βαθύτερο πολιτισμικό ερώτημα: τι συμβαίνει όταν η ενημέρωση αρχίζει να λειτουργεί αποκλειστικά με τους κανόνες της αγοράς;
Όταν η προσοχή μετατρέπεται στο απόλυτο εμπόρευμα, τότε η υπερβολή, η οργή, η πόλωση και το σοκ επιβραβεύονται περισσότερο από τη σοβαρή ανάλυση.
Οι πλατφόρμες δεν ενδιαφέρονται πρωτίστως για την αλήθεια αλλά για την εμπλοκή του χρήστη.
Κι αυτό σημαίνει ότι τα πιο ακραία, συναισθηματικά και διχαστικά περιεχόμενα συχνά κυριαρχούν.
Η δημοσιογραφία μετατρέπεται σταδιακά από δημόσιο αγαθό σε μηχανή παραγωγής «κλικ».
Εδώ η ελληνική εμπειρία παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον.
Η Ελλάδα έχει μακρά ιστορία διαπλοκής ανάμεσα σε οικονομικά συμφέροντα, πολιτική εξουσία και μέσα ενημέρωσης.
Εφοπλιστές, κατασκευαστές, τραπεζίτες και επιχειρηματικοί όμιλοι επένδυσαν διαχρονικά στα media όχι επειδή ήταν κερδοφόρα, αλλά επειδή προσέφεραν πολιτική επιρροή και διαπραγματευτική δύναμη.
Αυτό δημιούργησε ένα σύστημα όπου μεγάλο μέρος της ενημέρωσης λειτουργούσε συχνά ως προέκταση επιχειρηματικών και πολιτικών συμφερόντων.
Τα χρόνια της κρίσης ανέδειξαν με βίαιο τρόπο αυτή τη δυσπιστία των πολιτών απέναντι στα παραδοσιακά ΜΜΕ, τα οποία μεγάλο μέρος της κοινωνίας θεωρούσε μέρος του ίδιου του προβλήματος.
Την ίδια στιγμή όμως, η αποδυνάμωση των παραδοσιακών μέσων δεν οδήγησε απαραίτητα σε καλύτερη ενημέρωση.
Αντίθετα, η ανεξέλεγκτη έκρηξη των social media, των ψευδών ειδήσεων και των ψηφιακών «φυλών» δημιούργησε νέες μορφές χειραγώγησης.
Έτσι, οι σύγχρονες δημοκρατίες βρίσκονται μπροστά σε ένα παράδοξο: από τη μία πλευρά φοβούνται τον έλεγχο της ενημέρωσης από ισχυρούς οικονομικούς παράγοντες.
Από την άλλη, η πλήρης απορρύθμιση του ψηφιακού χώρου παράγει χάος, συνωμοσιολογία και μαζική παραπληροφόρηση.
Ασφαλώς, δεν υπάρχουν εύκολες λύσεις.
Η επιβίωση της δημοκρατικής ενημέρωσης απαιτεί νέα μοντέλα ανεξαρτησίας.
Ίσως περισσότερη δημόσια χρηματοδότηση με αυστηρές εγγυήσεις αυτονομίας.
Ίσως μη κερδοσκοπικά δημοσιογραφικά σχήματα.
Ίσως αυστηρότερους κανόνες διαφάνειας για την ιδιοκτησία και τους αλγορίθμους.
Διότι τελικά το πρόβλημα δεν είναι απλώς οικονομικό.
Είναι βαθιά δημοκρατικό.
Αν οι πολίτες πάψουν να εμπιστεύονται ότι υπάρχει έστω ένας κοινός χώρος αξιόπιστης ενημέρωσης, τότε η ίδια η δημοκρατική συζήτηση αρχίζει να διαλύεται.
Χωρίς κοινά αποδεκτά γεγονότα, οι κοινωνίες δεν μπορούν να συνεννοηθούν ούτε καν για το τι πραγματικά συμβαίνει.
Και τότε, η πολιτική μετατρέπεται αναπόφευκτα σε πόλεμο αφηγημάτων, εντυπώσεων και χειραγώγησης.
Το πιο ανησυχητικό στοιχείο είναι ίσως αυτό: ότι η κρίση της ενημέρωσης δεν είναι προσωρινή.
Αντίθετα, φαίνεται να αποτελεί μέρος μιας ευρύτερης μετάβασης όπου η οικονομική, τεχνολογική και πολιτισμική ισχύς συγκεντρώνεται σε ολοένα λιγότερα χέρια.
Σε έναν τέτοιο κόσμο, η μάχη για ανεξάρτητη ενημέρωση γίνεται κάτι πολύ περισσότερο από επαγγελματικό ζήτημα δημοσιογράφων.
Γίνεται μάχη για το ποιος έχει τελικά το δικαίωμα να διαμορφώνει τη συλλογική εικόνα της πραγματικότητας.-
*****
ΓΡΑΨΤΕ ΤΗΝ ΓΝΩΜΗ ΣΑΣ ΣΤΑ ΣΧΟΛΙΑ
*****
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΑΚΟΜΑ
Η ιδέα της Ευρώπης, ο Μητσοτάκης, ο Μακρόν και ο Βίκτορ Ουγκό
Η Αριστερά επιμένει πεισματικά στα αδιέξοδά της
Ο Περσέας στη Φλωρεντία: Όταν η Ελλάδα δημιουργεί την Ευρώπη
Έχει και σήμερα στις τάξεις της έναν «Συμπιλίδη» η Νέα Δημοκρατία;
Όλα όσα κρύβονται πίσω από τις ανισότητες και τις οξύνουν
Επίκουρος, ο πρωτεργάτης της πνευματικής επανάστασης
Η επινόηση της ψυχής, ένα πολιτισμικό θαύμα
Ποιο είναι το μεγαλύτερο θύμα του αντισυστημισμού;
Μαρσέλ Προυστ: Η λογοτεχνία ως κλειδί της προσωπικής ελευθερίας
Στο «καραμανλικό- σαμαρικό» μπλοκ οι πιο πολλοί εμπλεκόμενοι βουλευτές στο σκάνδαλο του ΟΠΕΚΕΠΕ
δεν βρέθηκαν σχόλια επισκεπτών...