Γράφει ο Διαμαντής Σεϊτανίδης
Για περισσότερο από έναν αιώνα, προφήτες της Ιστορίας, επαναστάτες, διανοούμενοι και οικονομολόγοι προέβλεπαν την κατάρρευση του καπιταλισμού.
Άλλοι πίστεψαν ότι θα τον σαρώσει η εργατική επανάσταση.
Άλλοι ότι θα αυτοκαταστραφεί από τις ίδιες του τις κρίσεις.
Άλλοι ότι η τεχνολογία και η αυτοματοποίηση θα τον καταστήσουν άχρηστο.
Κι όμως, ο καπιταλισμός όχι μόνο επιβίωσε, αλλά αποδείχθηκε το πιο ανθεκτικό, προσαρμοστικό και παγκόσμιο σύστημα που γνώρισε ποτέ η ανθρωπότητα.
Αυτό είναι, σε γενικές γραμμές, το κεντρικό ερώτημα της εξαιρετικά ενδιαφέρουσας ανάλυσης που φιλοξενεί το Foreign Affairs: Για ποιο λόγο, παρά τις διαδοχικές κρίσεις, τις κοινωνικές εκρήξεις, τις ανισότητες και τις ιδεολογικές επιθέσεις, ο καπιταλισμός συνεχίζει να κυριαρχεί;
Και ακόμη περισσότερο: γιατί σήμερα, μετά από δύο παγκόσμιους πολέμους, τη Μεγάλη Ύφεση, την κρίση του 2008 και την πανδημία, δεν φαίνεται να υπάρχει καμία πραγματικά εναλλακτική πρόταση που να μπορεί να τον αντικαταστήσει;
*****
Για να μη χάσετε καμία ανάρτηση της Εποπτείας, γραφτείτε στο εβδομαδιαίο newsletter μας, πατώντας ΕΔΩ
Για τα videos της Εποπτείας, γραφτείτε στο κανάλι μας στο youtube, πατώντας ΕΔΩ
Βρείτε μας και στο tiktok πατώντας ΕΔΩ
*****
Η απάντηση δεν μπορεί να είναι απλοϊκή.
Δεν μπορεί να παρουσιάζει τον καπιταλισμό ως «τέλειο» σύστημα.
Αντιθέτως, χρειάζεται να τον περιγράφει ως ένα σύστημα γεμάτο αντιφάσεις, ανισότητες και αδικίες.
Όμως ακριβώς επειδή είναι ατελής, εξελίσσεται διαρκώς.
Δεν είναι ένα άκαμπτο οικοδόμημα.
Είναι ένας ζωντανός οργανισμός που απορροφά κραδασμούς, μετασχηματίζεται και προσαρμόζεται στις νέες κοινωνικές και τεχνολογικές συνθήκες.
Αυτή είναι ίσως και η μεγαλύτερη δύναμή του.
Ο καπιταλισμός δεν νίκησε επειδή όλοι τον αγάπησαν.
Νίκησε επειδή κατάφερε να ενσωματώνει ακόμη και την κριτική εναντίον του.
Στον 19ο αιώνα, η άνοδος των εργατικών κινημάτων και η κοινωνική εξαθλίωση των βιομηχανικών πόλεων γέννησαν το κοινωνικό κράτος.
Στον 20ό αιώνα, η Μεγάλη Ύφεση ανάγκασε τις κυβερνήσεις να υιοθετήσουν κρατικές παρεμβάσεις, ρυθμίσεις και δημόσιες επενδύσεις.
Μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, ο καπιταλισμός της Δύσης μεταμορφώθηκε σε ένα υβρίδιο αγοράς και κοινωνικής προστασίας.
Με μια φράση: δεν επιβίωσε επειδή έμεινε ίδιος.
Επιβίωσε επειδή αλλάζει συνεχώς μορφή.
Το εντυπωσιακό είναι ότι κάθε μεγάλη κρίση που υποτίθεται πως θα τον διέλυε, τελικά τον ανανέωνε.
Η κρίση του 2008, για παράδειγμα, έμοιαζε να είναι το «Βατερλό» του χρηματοπιστωτικού καπιταλισμού.
Τράπεζες κατέρρεαν, κράτη διασώζονταν, εκατομμύρια άνθρωποι έχαναν δουλειές και σπίτια.
Τότε πολλοί πίστεψαν πως το σύστημα έφτασε στο τέλος του.
Κι όμως, λίγα χρόνια αργότερα, όχι μόνο επέστρεψε, αλλά έγινε ακόμη πιο συγκεντρωτικό και πιο ψηφιακό.
Οι τεχνολογικοί κολοσσοί απέκτησαν δύναμη που παλαιότερα είχαν μόνο κράτη.
Σήμερα, ο καπιταλισμός δεν περιορίζεται στις τράπεζες και στις βιομηχανίες.
Κατοικεί μέσα στα κινητά μας τηλέφωνα, στους αλγόριθμους, στις πλατφόρμες, στα προσωπικά μας δεδομένα.
Η οικονομία της πληροφορίας μετατρέπει ακόμη και την ανθρώπινη προσοχή σε εμπόρευμα.
Και εδώ ακριβώς αρχίζει το πιο ενδιαφέρον κομμάτι της συζήτησης.
Διότι το ερώτημα πλέον δεν είναι αν θα πέσει ο καπιταλισμός, αλλά τι μορφή θα πάρει στην επόμενη φάση του.
Ζούμε ήδη μέσα σε μια νέα φάση: έναν καπιταλισμό υπερσυγκέντρωσης ισχύος.
Οι μεγάλες πολυεθνικές, ιδίως στον χώρο της τεχνολογίας, διαθέτουν οικονομική επιρροή μεγαλύτερη από ολόκληρα κράτη.
Η Amazon, η Apple, η Google ή η Microsoft δεν είναι απλώς τεράστιες επιχειρήσεις.
Είναι παράλληλα οικοσυστήματα πρωτόγνωρης εξουσίας.
Παράλληλα, η ανισότητα έχει εκτοξευθεί.
Η παγκοσμιοποίηση δημιούργησε τεράστιο πλούτο, αλλά η κατανομή του έγινε εξαιρετικά άνιση.
Ένα μικρό ποσοστό ανθρώπων συγκεντρώνει πλούτο και επιρροή που θα ήταν αδιανόητα πριν από μερικές δεκαετίες.
Και όμως, παρά αυτή τη δυσαρέσκεια, δεν αναδύεται ένα νέο συνεκτικό οικονομικό μοντέλο.
Η Αριστερά, δυσκολεύεται να διατυπώσει μια ρεαλιστική εναλλακτική.
Ο σοβιετικός υπαρκτός σοσιαλισμός κατέρρευσε ιστορικά και η μνήμη του λειτουργεί αποτρεπτικά.
Από την άλλη, η λαϊκιστική Δεξιά συχνά επιτίθεται στις «ελίτ», αλλά τελικά δεν αμφισβητεί τον ίδιο τον καπιταλιστικό πυρήνα της οικονομίας.
Αντιθέτως, συχνά τον υπηρετεί μέσα από έναν πιο εθνικιστικό και προστατευτικό φακό.
Έτσι δημιουργείται ένα παράδοξο: σχεδόν όλοι διαμαρτύρονται για το σύστημα, αλλά κανείς δεν φαίνεται πραγματικά έτοιμος ή ικανός να το αντικαταστήσει.
Κάπως έτσι ο καπιταλισμός μετατρέπεται όχι απλώς σε οικονομικό μοντέλο, αλλά σε συνθήκη ύπαρξης.
Αυτό έχει και βαθύτερες πολιτισμικές συνέπειες.
Ο σύγχρονος άνθρωπος δεν ορίζει πια τον εαυτό του μόνο μέσα από την εργασία ή την κοινότητα, αλλά μέσα από την κατανάλωση.
Η ταυτότητα γίνεται προϊόν.
Η εικόνα γίνεται κεφάλαιο.
Ακόμη και η προσωπική ζωή μετατρέπεται σε περιεχόμενο προς πώληση.
Τα social media αποτελούν ίσως την πιο χαρακτηριστική μορφή αυτού του νέου καπιταλισμού.
Δεν πουλούν απλώς προϊόντα.
Πουλούν επιθυμία, σύγκριση, προσοχή, αναγνώριση.
Ο χρήστης δεν είναι μόνο καταναλωτής.
Είναι και το ίδιο το προϊόν.
Και εδώ αναδύεται μια εξαιρετικά κρίσιμη διάσταση: ο καπιταλισμός δεν κυριαρχεί πλέον μόνο οικονομικά.
Κυριαρχεί ψυχολογικά και πολιτισμικά.
Δεν είναι τυχαίο ότι ακόμη και η επανάσταση εμπορευματοποιείται.
Η αντικουλτούρα γίνεται μόδα.
Η αμφισβήτηση γίνεται brand.
Οι πιο «αντισυστημικές» εικόνες συχνά μετατρέπονται σε πανάκριβα προϊόντα αγοράς.
Αυτό δεν σημαίνει ότι ο καπιταλισμός είναι ανίκητος.
Σημαίνει όμως ότι είναι εξαιρετικά δύσκολο να ανατραπεί με τα εργαλεία του παρελθόντος.
Το μεγάλο πρόβλημα του 21ου αιώνα ίσως δεν είναι μόνο η οικονομική ανισότητα.
Είναι η αίσθηση αδυναμίας απέναντι σε ένα σύστημα που μοιάζει πανταχού παρόν.
Οι νέες γενιές μεγαλώνουν σε μια εποχή όπου η κατοικία γίνεται απρόσιτη, η εργασιακή ασφάλεια καταρρέει και η κοινωνική κινητικότητα περιορίζεται.
Πολλοί νέοι αισθάνονται ότι, ακόμη κι αν δουλεύουν περισσότερο από τους γονείς τους, θα ζήσουν χειρότερα.
Αυτή η συνθήκη γεννά οργή, πολιτικό ριζοσπαστισμό και κοινωνική απογοήτευση.
Από την άνοδο της ακροδεξιάς στην Ευρώπη μέχρι τον θυμό απέναντι στις ελίτ στις ΗΠΑ, μεγάλο μέρος της σύγχρονης πολιτικής κρίσης πηγάζει από την αίσθηση ότι το οικονομικό σύστημα λειτουργεί υπέρ λίγων και εις βάρος των πολλών.
Κι όμως, ακόμη και αυτές οι αντιδράσεις συχνά δεν οδηγούν σε υπέρβαση του καπιταλισμού, αλλά σε παραλλαγές του.
Η Κίνα, για παράδειγμα, δεν ανέπτυξε έναν μετακαπιταλιστικό κόσμο.
Ανέπτυξε έναν κρατικά ελεγχόμενο καπιταλισμό.
Η Ρωσία οικοδόμησε έναν ολιγαρχικό καπιταλισμό.
Ακόμη και οι πιο αυταρχικές δυνάμεις του πλανήτη λειτουργούν μέσα στη λογική του χρήματος, των αγορών και της συσσώρευσης πλούτου.
Με αυτή την έννοια, ο καπιταλισμός έχει πλέον παγκοσμιοποιήσει όχι μόνο την οικονομία, αλλά και τη φαντασία μας.
Το ερώτημα λοιπόν δεν είναι αν θα υπάρξουν αλλαγές.
Θα υπάρξουν τεράστιες αλλαγές.
Η τεχνητή νοημοσύνη, η αυτοματοποίηση, η κλιματική κρίση και η γεωπολιτική σύγκρουση ΗΠΑ- Κίνας θα αλλάξουν ριζικά τον κόσμο.
Το πραγματικό ερώτημα είναι ποιος θα ελέγχει αυτές τις αλλαγές.
Θα υπάρξει ένας καπιταλισμός πιο κοινωνικός, πιο ρυθμισμένος και πιο ανθρώπινος;
Ή βαδίζουμε προς έναν κόσμο όπου η τεχνολογία, ο πλούτος και η εξουσία θα συγκεντρώνονται σε όλο και λιγότερα χέρια;
Εκεί θα κριθεί η επόμενη μεγάλη ιστορική μάχη.
Όχι ανάμεσα στον καπιταλισμό και τον σοσιαλισμό όπως τον ξέραμε τον 20ό αιώνα, αλλά ανάμεσα σε διαφορετικές μορφές καπιταλισμού.
Και ίσως αυτό να είναι το πιο ανατρεπτικό συμπέρασμα όλων: ότι ο καπιταλισμός επιβιώνει επειδή δεν παρουσιάζεται πια ως ιδεολογία.
Παρουσιάζεται ως η ίδια η πραγματικότητα.-
*****
ΓΡΑΨΤΕ ΤΗΝ ΓΝΩΜΗ ΣΑΣ ΣΤΑ ΣΧΟΛΙΑ
*****
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΑΚΟΜΑ
Η ιδέα της Ευρώπης, ο Μητσοτάκης, ο Μακρόν και ο Βίκτορ Ουγκό
Η Αριστερά επιμένει πεισματικά στα αδιέξοδά της
Ο Περσέας στη Φλωρεντία: Όταν η Ελλάδα δημιουργεί την Ευρώπη
Έχει και σήμερα στις τάξεις της έναν «Συμπιλίδη» η Νέα Δημοκρατία;
Όλα όσα κρύβονται πίσω από τις ανισότητες και τις οξύνουν
Επίκουρος, ο πρωτεργάτης της πνευματικής επανάστασης
Η επινόηση της ψυχής, ένα πολιτισμικό θαύμα
Ποιο είναι το μεγαλύτερο θύμα του αντισυστημισμού;
Μαρσέλ Προυστ: Η λογοτεχνία ως κλειδί της προσωπικής ελευθερίας
Στο «καραμανλικό- σαμαρικό» μπλοκ οι πιο πολλοί εμπλεκόμενοι βουλευτές στο σκάνδαλο του ΟΠΕΚΕΠΕ
δεν βρέθηκαν σχόλια επισκεπτών...