Γράφει ο Μάκης Γεωργιάδης
Με ένα νέο του κείμενο, ο σπουδαίος οικονομολόγος Branko Milanović ανοίγει μια βαθιά φιλοσοφική και πολιτική συζήτηση για το τι σημαίνει «ουτοπία» στον 21ο αιώνα, και γιατί ακόμη και οι πιο ιδεαλιστικές κοινωνίες δεν μπορούν να ξεφύγουν από τη δύναμη, τη λειτουργία και τελικά την εξουσία του χρήματος.
Ο Milanović ξεκινά από μια φαινομενικά απλή αλλά ανατρεπτική σκέψη: τι θα συνέβαινε αν το 99% μιας κοινωνίας ζούσε σχετικά ισότιμα;
Αν δεν υπήρχαν οι ακραίες ανισότητες που χαρακτηρίζουν σήμερα τον παγκόσμιο καπιταλισμό;
Αν οι περισσότεροι άνθρωποι είχαν αξιοπρεπές εισόδημα, πρόσβαση σε βασικά αγαθά και σχετική οικονομική ασφάλεια;
Η απάντηση που δίνει δεν είναι ούτε αφελής ούτε θριαμβευτική.
Γιατί ακόμη και σε μια τέτοια «ουτοπική» κοινωνία, το χρήμα δεν εξαφανίζεται.
Αντίθετα, αλλάζει μορφή και λειτουργία.
Παραμένει ένας μηχανισμός επιρροής, επιλογών, κοινωνικής διάκρισης και εξουσίας.
*****
Για να μη χάσετε καμία ανάρτηση της Εποπτείας, γραφτείτε στο εβδομαδιαίο newsletter μας, πατώντας ΕΔΩ
Για τα videos της Εποπτείας, γραφτείτε στο κανάλι μας στο youtube, πατώντας ΕΔΩ
Βρείτε μας και στο tiktok πατώντας ΕΔΩ
*****
Το χρήμα δεν είναι απλώς εργαλείο συναλλαγής, είναι ένας τρόπος με τον οποίο οι κοινωνίες οργανώνουν επιθυμίες, ιεραρχίες και προσδοκίες.
Ο Milanović επιτίθεται έμμεσα τόσο στις ακραίες νεοφιλελεύθερες φαντασιώσεις όσο και στις παλιές ουτοπίες της πλήρους εξάλειψης της αγοράς.
Υπενθυμίζει ότι ο καπιταλισμός δεν επικράτησε μόνο λόγω βίας ή πολιτικής κυριαρχίας, αλλά επειδή κατάφερε να συνδυάσει την οικονομική αποτελεσματικότητα με την ατομική φιλοδοξία και την κοινωνική κινητικότητα, έστω και άνισα.
Το πρόβλημα, ωστόσο, είναι ότι ο σημερινός καπιταλισμός έχει περάσει σε μια νέα φάση.
Οι ανισότητες δεν είναι πλέον μια «παρενέργεια» του συστήματος.
Αποτελούν τον πυρήνα του.
Ο ίδιος ο Milanović έχει περιγράψει εδώ και χρόνια την άνοδο μιας νέας παγκόσμιας ελίτ που συγκεντρώνει ταυτόχρονα πλούτο, μόρφωση, πολιτική επιρροή και πολιτισμική ισχύ, αυτό που ονομάζει «homoploutia».
Δηλαδή ανθρώπους που βρίσκονται στην κορυφή τόσο των εισοδημάτων από εργασία όσο και των εισοδημάτων από κεφάλαιο.
Και εδώ ακριβώς βρίσκεται το κεντρικό του επιχείρημα: ακόμη κι αν μια κοινωνία καταφέρει να μειώσει δραστικά τις οικονομικές αποστάσεις, το χρήμα συνεχίζει να παράγει διαφορές.
Όχι απαραίτητα μέσω της επιβίωσης, αλλά μέσω της πρόσβασης.
Πρόσβασης σε καλύτερη εκπαίδευση, σε πιο ασφαλείς γειτονιές, σε δίκτυα εξουσίας, σε πολιτισμικό κύρος, σε χρόνο, σε επιρροή.
Με άλλα λόγια, η ανισότητα δεν εξαφανίζεται ποτέ ολοκληρωτικά.
Απλώς μετακινείται.
Το ενδιαφέρον είναι ότι ο Milanović δεν πέφτει στην παγίδα της ηθικολογίας.
Δεν αντιμετωπίζει τον πλούτο ως «αμαρτία», ούτε θεωρεί ότι κάθε ανισότητα είναι αυτομάτως άδικη.
Αντίθετα, αναγνωρίζει ότι ένα μέρος της διαφοροποίησης είναι σχεδόν αναπόφευκτο σε κάθε σύνθετη κοινωνία.
Το ζήτημα είναι πότε η ανισότητα παύει να λειτουργεί ως κίνητρο και μετατρέπεται σε μηχανισμό κληρονομικής κυριαρχίας.
Και αυτό ακριβώς συμβαίνει σήμερα σε πολλές δυτικές κοινωνίες.
Η οικονομική ελίτ αναπαράγει τον εαυτό της.
Οι πλούσιοι παντρεύονται πλούσιους, οι ισχυροί στέλνουν τα παιδιά τους στα ίδια πανεπιστήμια, δημιουργούν κλειστά δίκτυα επιρροής και μεταφέρουν όχι μόνο χρήματα αλλά και ευκαιρίες από γενιά σε γενιά.
Ουσιαστικά, η «αριστοκρατία του χρήματος» επιστρέφει μέσα από τη γλώσσα της αξιοκρατίας.
Το κείμενο αποκτά ακόμη μεγαλύτερη σημασία αν το διαβάσει κανείς μέσα από το πρίσμα της σύγχρονης Ευρώπης, και φυσικά της Ελλάδας.
Γιατί και στη χώρα μας η συζήτηση περί ανισοτήτων γίνεται συχνά επιφανειακά.
Από τη μία πλευρά υπάρχουν όσοι πιστεύουν ότι η αγορά λύνει τα πάντα.
Από την άλλη, όσοι φαντάζονται ότι αρκεί μια γενναία αναδιανομή για να διορθωθούν βαθιά δομικά προβλήματα δεκαετιών.
Η πραγματικότητα είναι πιο σύνθετη.
Η Ελλάδα βγήκε τραυματισμένη από μια δεκαετή κρίση που διέλυσε μεγάλο μέρος της μεσαίας τάξης.
Ταυτόχρονα, όμως, δημιούργησε και νέες μορφές ανισότητας: μεταξύ ιδιοκτητών και ενοικιαστών, μεταξύ νέων και παλαιότερων γενεών, μεταξύ όσων έχουν πρόσβαση σε διεθνή δίκτυα και όσων παραμένουν εγκλωβισμένοι σε μια οικονομία χαμηλών αποδοχών.
Και εδώ ο Milanović βάζει το δάχτυλο επί τον τύπον των ήλων: η ουσιαστική κοινωνική δικαιοσύνη δεν είναι μόνο θέμα χρημάτων.
Είναι θέμα θεσμών, παιδείας, κοινωνικής κινητικότητας και πρόσβασης στην εξουσία.
Ακόμη πιο ενδιαφέρον είναι ότι ο ίδιος δεν απορρίπτει εντελώς την ιδέα της ουτοπίας.
Απλώς τη μεταφέρει από τον χώρο της φαντασίας στον χώρο της πολιτικής ισορροπίας.
Μια καλύτερη κοινωνία, υποστηρίζει έμμεσα, δεν θα είναι ποτέ τέλεια.
Δεν θα είναι κοινωνία «χωρίς χρήμα» ή «χωρίς ανταγωνισμό».
Θα είναι όμως μια κοινωνία όπου οι ανισότητες δεν μετατρέπονται σε μόνιμη ταξική μοίρα.
Και ίσως αυτό να είναι τελικά το πιο ρεαλιστικό, αλλά και το πιο δύσκολο, πολιτικό σχέδιο της εποχής μας.
Γιατί σε έναν κόσμο όπου ο πλούτος συγκεντρώνεται ολοένα και περισσότερο, όπου η τεχνολογία δημιουργεί νέες υπερελίτ και όπου η πολιτική μοιάζει συχνά ανήμπορη απέναντι στις αγορές, η μεγάλη μάχη δεν είναι αν θα υπάρξει χρήμα.
Η μεγάλη μάχη είναι ποιος θα έχει πρόσβαση σε αυτό, ποιος θα καθορίζει τους κανόνες του παιχνιδιού και αν οι κοινωνίες θα παραμείνουν ανοιχτές ή θα επιστρέψουν σε μια νέα μορφή οικονομικής φεουδαρχίας.-
*****
ΓΡΑΨΤΕ ΤΗΝ ΓΝΩΜΗ ΣΑΣ ΣΤΑ ΣΧΟΛΙΑ
*****
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΑΚΟΜΑ
Η ιδέα της Ευρώπης, ο Μητσοτάκης, ο Μακρόν και ο Βίκτορ Ουγκό
Η Αριστερά επιμένει πεισματικά στα αδιέξοδά της
Ο Περσέας στη Φλωρεντία: Όταν η Ελλάδα δημιουργεί την Ευρώπη
Έχει και σήμερα στις τάξεις της έναν «Συμπιλίδη» η Νέα Δημοκρατία;
Όλα όσα κρύβονται πίσω από τις ανισότητες και τις οξύνουν
Επίκουρος, ο πρωτεργάτης της πνευματικής επανάστασης
Η επινόηση της ψυχής, ένα πολιτισμικό θαύμα
Ποιο είναι το μεγαλύτερο θύμα του αντισυστημισμού;
Μαρσέλ Προυστ: Η λογοτεχνία ως κλειδί της προσωπικής ελευθερίας
Στο «καραμανλικό- σαμαρικό» μπλοκ οι πιο πολλοί εμπλεκόμενοι βουλευτές στο σκάνδαλο του ΟΠΕΚΕΠΕ
δεν βρέθηκαν σχόλια επισκεπτών...