Γράφει η Μαίρη Αποστολίδη (*)
Παρίσι, Ιούλιος 1789
Είναι θέρος. Στους δρόμους του Παρισιού αντηχούν φωνές που δεν ομοιάζουν με καμμία από εκείνες τις αναστατώσεις που έχουν χαραχθεί στη μνήμη της πόλης επί γενεές. Ένας άνδρας σαράντα ενός ετών στέκει στο παράθυρο ενός λιτού διαμερίσματος και εποπτεύει τη σκηνή. Στα χέρια του κρατεί ένα χειρόγραφο· κείμενο παλαιό, το οποίο μεταγράφει με σχολαστική αφοσίωση, λέξη πρός λέξη.
Κάτωθεν, το πλήθος εκρήγνυται με εκείνη τη συσσωρευμένη ορμή που γεννά η παρατεταμένη καταπίεση· με μιά ενέργεια τεκτονική. Ο άνδρας δεν κατέρχεται στον δρόμο. Παραμένει. Παρατηρεί. Ενδοσκοπεί. Σκέφτεται. Σκέφτεται την Ελλάδα.
Ο άνδρας αυτός είναι ο Αδαμάντιος Κοραής και η σκηνή, το χειρόγραφο στα χέρια του, η επαναστατική έξαρση στους δρόμους, συμπυκνώνει τη διαδρομή του βίου του. Υφίσταται διαρκώς εν τω μεταξύ: μεταξύ αρχαιότητας και νεωτερικότητας, μεταξύ Δύσεως και Ανατολής, μεταξύ θεωρίας και πράξης, μεταξύ λογίου και πολίτη εν δυνάμει ενεργού.
Ο άνθρωπος που επρόκειτο να σφραγίσει όσο ελάχιστοι τη διαμόρφωση της ελληνικής εθνικής συνείδησης δεν επρόκειτο να βαδίσει ποτέ επί της γής που ο ίδιος οραματίστηκε. Τούτο εκ πρώτης όψεως φαίνεται παράδοξο. Εντούτοις, εντός αυτού του γεγονότος ενυπάρχει η ερμηνευτική του κλείδα.
Διότι ο Κοραής κατανοεί· συγχρόνως με ενστικτώδη ένταση και πνευματική πειθαρχία, ότι η εθνική αναγέννηση δεν εκκινεί από το έδαφος, αλλά από το πνεύμα. Και το πνεύμα δεν δεσμεύεται από σύνορα· αντιθέτως, επιβιώνει εντός της γλώσσας, εκεί όπου η ιστορία καθίσταται ζώσα συνείδηση.
Ο Νεοελληνικός Διαφωτισμός και η Θέση του Κοραή
Υπάρχουν ιστορικά κινήματα που γεννούν μορφές ηρωικές, και άλλα που διαμορφώνουν σχήματα ιδεών· σπανίως οι δύο αυτές εκφάνσεις συνυπάρχουν με ίση ένταση. Ο Νεοελληνικός Διαφωτισμός συνιστά μία από αυτές τις σπάνιες συμπτώσεις· εντούτοις, εκείνο που αποδείχθηκε ανθεκτικότερο στον χρόνο ήταν τα πνευματικά του αποθέματα.
*****
Για να μη χάσετε καμία ανάρτηση της Εποπτείας, γραφτείτε στο εβδομαδιαίο newsletter μας, πατώντας ΕΔΩ
Για τα videos της Εποπτείας, γραφτείτε στο κανάλι μας στο youtube, πατώντας ΕΔΩ
Βρείτε μας και στο tiktok πατώντας ΕΔΩ
*****
Ο Αδαμάντιος Κοραής καταλαμβάνει θέση εξέχουσα: όχι μόνον λόγω αναγνωρισιμότητας, αλλά πρωτίστως λόγω της αξιοσημείωτης συνέπειας, σχεδόν ασκητικής, ως πρός τις αρχές που υπηρέτησε. Το κίνημα στο οποίο εντάσσεται δεν δύναται να ερμηνευθεί ως απλή μεταφορά του δυτικού Διαφωτισμού στον ελληνικό χώρο· αντιθέτως, αποτελεί μία πολυστρωματική διεργασία πνευματικής εγρήγορσης, η οποία εκτυλίσσεται υπό συνθήκες εξαιρετικής δυσχέρειας: έλλειψη κρατικής υπόστασης, παρατεταμένη ξένη επικυριαρχία, ισχυρή εκκλησιαστική επιρροή, καθώς και ένας ελληνισμός διασπαρμένος από τα Βαλκάνια και τη Μικρά Ασία έως την Αίγυπτο και τα μεγάλα κέντρα της Ευρώπης.
Ο Ρήγας Βελεστινλής, ο Ευγένιος Βούλγαρης, ο Νικηφόρος Θεοτόκης, ο Δημήτριος Καταρτζής: κάθε ένας εκπροσωπεί μιά διαφορετική πτυχή του κινήματος και μιά διαφορετική απάντηση σε ένα κοινό, επίμονο ερώτημα: με ποιά μέσα δύναται να αναγεννηθεί ένα έθνος που στερείται πολιτικής αυθυπαρξίας;
Ο Κοραής είναι εκείνος που συνθέτει με μεγαλύτερη φιλοσοφική συνέπεια τη σχέση μεταξύ παιδείας και πολιτικής, γλώσσας και εθνικής συνείδησης, αρχαιότητας και νεωτερικότητας. Δεν είναι ο πιό θεαματικός· εκείνο το προνόμιο ανήκει σε άλλους. Είναι ο πλέον εμβριθής στοχαστής του κινήματος.
Συγχρόνως, κατά τις αρχές του δεκάτου ενάτου αιώνα, αναπτύσσονται σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες συγγενείς διεργασίες. Ο Johann Gottfried Herder στη Γερμανία επιμένει ότι το έθνος ορίζεται από τη γλώσσα και τη λαϊκή παράδοση· ο Ján Kollár στη Σλοβακία χτίζει μιά σλαβική εθνική ταυτότητα μέσω της λογοτεχνικής γλώσσας. Οι στοχαστές αυτοί, παρά τις επιμέρους διαφοροποιήσεις τους, συγκλίνουν σε ένα κρίσιμο σημείο: αναγνωρίζουν ότι η εθνική αναγέννηση περνά υποχρεωτικά μέσα από τη γλώσσα.
Ο Herder εξυμνεί τη λαϊκή φωνή, την ανάγει σε αυτοτελή έκφανση της εθνικής ψυχής· ο Κοραής, αντιθέτως, δεν παραδίδεται αβασάνιστα στη "φωνή του λαού"· επιθυμεί να την παιδαγωγήσει, να την εξαγνίσει, να την καταστήσει αντάξια της κληρονομιάς την οποία φέρει ως βαρύτιμο θησαύρισμα. Εδώ εντοπίζεται το κομβικό σημείο της απόκλισης: ο Κοραής δεν είναι ένας ρομαντικός εθνικιστής. Είναι διαφωτιστής που μεταχειρίζεται την έννοια του έθνους ως όχημα, όχι ως αυτοτελή σκοπό. Και αυτή ακριβώς η διάκριση συνιστά ίσως το πλέον επίκαιρο δίδαγμα που διασώζει η σκέψη του και το οποίο εξακολουθεί να αξιώνει την προσοχή μας.
Το Παρίσι, Πνευματικός Τόπος και Εξορία
Ο Κοραής γεννάται το 1748 στη Σμύρνη, σε περιβάλλον της ελληνικής εμπορικής αστικής τάξης, η οποία αισθάνεται ήδη να τη διαπερνούν τα πρώτα ρεύματα των ευρωπαϊκών ιδεών. Σπουδάζει εμπορικά στο Άμστερνταμ· αυτό όμως που αποκομίζει ουσιαστικά από την παραμονή του εκεί δεν είναι οι λογιστικές αρχές του εμπορίου, αλλά ο ολλανδικός Διαφωτισμός, η ελεύθερη κυκλοφορία των ιδεών, το ήθος μιάς κοινωνίας που έχει ήδη διαμορφωθεί από το εμπόριο και την ανεξιθρησκεία.
Αργότερα σπουδάζει ιατρική στο Μονπελιέ· και η επιλογή αυτή δεν είναι ενδεής σημασίας: η ιατρική, στον αιώνα των Φώτων, είναι η κατεξοχήν επιστήμη της εμπειρικής παρατήρησης και της κριτικής σκέψης, εκείνη που υπόσχεται να εκτοπίσει τη δεισιδαιμονία και να εγκαταστήσει στη θέση της τη λογική ως μοναδικό γνώμονα.
Εγκαθίσταται στο Παρίσι το 1788 και εκεί παραμένει ουσιαστικά έως τον θάνατό του, το 1833. Σαράντα πέντε έτη. Ολόκληρος βίος σε αλλότρια γή. Παρεπίδημος, αλλά δημιουργικός σε βαθμό που καθιστά σχεδόν ευτελή την έννοια της "παροικίας". Το Παρίσι τον διαπλάθει, πλήν δεν τον αφομοιώνει· γνωρίζει τους Ιδεολόγους, τον Étienne Bonnot de Condillac και τον Destutt de Tracy, οι οποίοι πρεσβεύουν ότι η ποιότητα της γλωσσικής έκφρασης ορίζει και την ποιότητα της σκέψης. Αυτή η θέση θα καταστεί ο κορμός της γλωσσοφιλοσοφίας του Κοραή: άν επιθυμείς να απελευθερώσεις τη σκέψη ενός λαού, έχε αφετηρία τη γλώσσα του. Ένας λαός που ομιλεί ακατέργαστα, σκέφτεται ακατέργαστα· και ένας λαός που σκέφτεται ακατέργαστα δεν δύναται να ελευθερωθεί ουσιωδώς· δύναται μόνον να αντικαταστήσει έναν δεσπότη με άλλον.
Αλληλογραφεί με ευρωπαίους διανοούμενους· και εδώ αξίζει να εστιάσουμε σε μία λεπτομέρεια που αποκαλύπτει τον ορίζοντα της σκέψης του. Ο Κοραής ανταλλάσσει επιστολές με τον Τόμας Τζέφερσον. Ο συντάκτης της Διακήρυξης της Ανεξαρτησίας, ο τρίτος πρόεδρος των Ηνωμένων Πολιτειών, αλληλογραφεί με έναν νοσταλγό Χιώτη λόγιο στο Παρίσι επί ζητημάτων παιδείας, ελευθερίας και ελληνικής παλιγγενεσίας. Ο Τζέφερσον, ένθερμος θιασώτης της ελληνικής αρχαιότητας, παρακολουθεί με αδιάπτωτο ενδιαφέρον την προσπάθεια του Κοραή. Τούτο είναι ένδειξη ότι ο Κοραής είχε καταστεί συνομιλητής σε ευρύτερες συζητήσεις περί της σχέσης μεταξύ παιδείας και πολιτικής ελευθερίας· συζητήσεις που υπερέβαιναν κατά πολύ τα στενά όρια του ελληνικού ζητήματος.
Κι όμως, ακόμη και εκεί, στον ομφαλό του κόσμου, αισθάνεται την ανεπούλωτη πληγή. Σε επιστολή του γράφει με αφοπλιστική αυθορμησία: "Ζώ ανάμεσα σε ξένους που με θαυμάζουν και σε ομογενείς που με παρεξηγούν". Ιδού ο άνθρωπος πίσω από τον λόγιο: ερημικός, κατάπικρος, αλλά αμετακίνητος.
Κοραής και Ρήγας, Δύο Οράματα, Μία Πατρίδα
Τί θα συνέβαινε εάν ο Κοραής και ο Ρήγας Βελεστινλής μοιράζονταν τα αυτά οράματα για την Ελλάδα; Δεν τα μοιράζονταν. Και η απόκλισή τους συνιστά ένα από τα πλέον αποκαλυπτικά κεφάλαια του Νεοελληνικού Διαφωτισμού· όχι διότι ο ένας φέρει την αλήθεια και ο άλλος την πλάνη, αλλά διότι από κοινού σχηματίζουν το πλήρες φάσμα της ελληνικής πολιτικής σκέψης της εποχής.
Ο Ρήγας είναι η φλόγα. Η Χάρτα του, ο Θούριός του, η οραματική του κλίμακα· μία Βαλκανική Ομοσπονδία, μία επαναστατική πυρκαϊά ικανή να κατακάψει ολοσχερώς την Οθωμανική Αυτοκρατορία· όλα εκπηγάζουν από έναν άνθρωπο που πρεσβεύει ότι η ελευθερία κατακτάται διά της άμεσης πολιτικής πράξης, του ξίφους, της θυσίας. Ο Ρήγας απευθύνεται στον ηρωισμό. Θέλει να ανάψει πυρσούς.
Ο Κοραής είναι το φώς· αργόσβηστο, σταθερό, ψυχρότερο. Απευθύνεται στον νού. Πιστεύει ότι η επανάσταση χωρίς προηγούμενη πνευματική προεργασία ομοιάζει με οικοδόμημα ανεγειρόμενο επί άμμου· εντυπωσιακό ίσως στην όψη, πλήν προδιαγεγραμμένο να καταρρεύσει. Στα γραπτά του επιστρέφει αδιάλειπτα σε μία σκέψη που εκ πρώτης ακούγεται δειλή, είναι ωστόσο βαθύτατα ανατρεπτική: ότι η πολιτική ελευθερία άνευ πνευματικής ωριμότητας δεν είναι παρά αναρχία εν αναμονή νέας τυραννίας.
Αγνοούμε εάν οι δύο συναντήθηκαν ποτέ στο Παρίσι. Πιθανώς ναί. Άν τούτο συνέβη, η συνάντηση πρέπει να υπήρξε ανώδυνη ακριβώς επειδή η συμφωνία ανάμεσά τους ήταν εκ των πραγμάτων αδύνατη. Ο Ρήγας αποβιώνει το 1798, στραγγαλισμένος από τους Οθωμανούς στην Αυστρία. Ο Κοραής επιζεί ως το 1833, προλαβαίνει να δεί την Επανάσταση, την ανεξαρτησία, αλλά και τα πρώτα δυσοίωνα σημεία εκείνης της νέας κατάπτωσης που φοβόταν.
Ποιός, λοιπόν, είχε το δίκαιο με το μέρος του; Και οι δύο. Η Ελλάδα είχε ανάγκη τόσο τη φλόγα του Ρήγα όσο και, το φώς του Κοραή.
Η Παιδεία, Προϋπόθεση της Ελευθερίας
Οι πολιτικοί φιλόσοφοι συχνά αντιμετωπίζουν την παιδεία ως παράγωγο της ελευθερίας· ως πολυτέλεια που αποκτάται από την ειρήνη και την ευημερία. Ο Κοραής ανατρέπει αυτή τη σχέση: η παιδεία δεν έπεται της ελευθερίας· προηγείται και την καθιστά εφικτή.
Αυτή η αντιστροφή, που σήμερα ηχεί σχεδόν αυτόδηλη, ήταν στα τέλη του δεκάτου ογδόου αιώνος μία πολιτικά παράτολμη θέση. Ιδίως για έναν υπόδουλο λαό, η πρόταση "μάθε πρώτα, ελευθερώσου μετά" μπορούσε να ακουστεί ευχερώς ως ευνουχισμός της επαναστατικής ορμής, ως πνευματικό πρόσχημα για την αδράνεια. Ο Κοραής το γνώριζε τούτο άριστα. Και επέμεινε αδιαλείπτως.
Στα "Προλεγόμενα" της Ελληνικής Βιβλιοθήκης αποφαίνεται με γλώσσα που δεν επιδέχεται παρανόηση: ο λαός που παραμένει αμαθής αδυνατεί να κυβερνήσει τον εαυτό του ακόμη και άν αποκτήσει την εξωτερική ελευθερία, διότι θα αναζητήσει εκ νέου αφέντη για να σκέπτεται άντ' αυτού. Η αμάθεια δεν είναι μόνο ανεπάρκεια γνώσης· είναι ηθική κατάσταση, μία εθελούσια παραίτηση από την αυτονομία που αποτελεί το έρεισμα κάθε ελευθερίας.
Εδώ ακριβώς ο Κοραής αρύεται από τον στωικισμό. Δεν αρκείται στον Ρουσσώ ή τον Μοντεσκιέ, παρά το γεγονός ότι αμφότεροι τον σφραγίζουν ανεξίτηλα. Αναγιγνώσκει τον Επίκτητο, τον Μάρκο Αυρήλιο, τον Κικέρωνα ως ηθικοπολιτικούς στοχαστές, όχι ως φιλολογικά κειμήλια. Η στωική θέση ότι η ενδόμυχη ελευθερία, η ελευθερία της σκέψης και της βουλήσεως, είναι η μόνη γνήσια ελευθερία, μεταφράζεται στον Κοραή ως εξής: ο υπόδουλος λαός δύναται να ελευθερωθεί εσωτερικώς μέσω της παιδείας ακόμη και προτού εξωτερικεύσει την ελευθερία του στο πολιτικό γίγνεσθαι. Και αυτή η ενδόμυχη ελευθερία είναι η αναντικατάστατη προϋπόθεση κάθε άλλης.
Η Εντροπή, Φιλοσοφική Κατηγορία και Ρητορικό Όπλο
Κι όμως, μήπως αυτή ακριβώς η επίκληση στον Διαφωτισμό εγκλείει εντός της κάτι ολιγότερο ορθολογικό από ό,τι εκ πρώτης φαίνεται; Αξίζει να το διερευνήσουμε.
Ο Κοραής επανέρχεται αδιαλείπτως σε ένα συγκεκριμένο συναίσθημα ως κινητήριο μοχλό: την αιδώ. Στα κείμενά του, οι Έλληνες καλούνται επανειλημμένως να αισθανθούν ντροπή· ντροπή για την αμάθειά τους, ντροπή για τη νωθρότητά τους, ντροπή που κατάγονται από τον Σωκράτη και τον Θουκυδίδη και βιούν ωσάν να μην έχουν διαβάσει ούτε συλλαβή από τα κείμενά τους. Γράφει χαρακτηριστικώς: "Αίσχος να ονομαζόμεθα απόγονοι των Ελλήνων και να μην ενεργώμεν ως Έλληνες".
Αυτό το ρητορικό σχήμα της αιδούς δεν είναι ψιλή ηθικολογία. Φέρει βαθύ φιλοσοφικό υπόστρωμα. Για τους στωικούς, η αἰδώς συνιστά ηθική αρετή· όχι παθητικό συναίσθημα, αλλά ενεργητικό κίνητρο, μία ενδόμυχη ηθική φωνή που υπομιμνήσκει τα χρέη μας. Για τον Κοραή, η αιδώς λειτουργεί ως κάτοπτρο: αναγκάζει τον Έλληνα να αντικρίσει τον εαυτό του παραθέτοντάς τον στο αρχαίο πρότυπο, να αντιληφθεί το χάσμα, να το υπομείνει ατρέμας· και κατόπιν να πράξει.
Είναι αποτελεσματική αυτή η ρητορική; Αναμφισβήτως. Είναι ταυτοχρόνως και σφαλερή. Η αιδώς, όταν καλλιεργείται ως εθνικό συναίσθημα, εύκολα μεταστρέφεται σε εθνικό σύμπλεγμα· σε μόνιμη οδύνη του "αντάξιου" πρόσωπο του ενδόξου παρελθόντος, οδύνη που ακρωτηριάζει αντί να ενεργοποιεί. Ο Κοραής το γνωρίζει τούτο· και γι' αυτό εξισορροπεί διαρκώς την αιδώ με την υπόσχεση: η παλιγγενεσία είναι εφικτή, η γνώση είναι προσιτή, η οδός παραμένει ορθάνοικτη.
Η Αρχαιότητα, Κληρονομιά ή Βάρος;
Η στάση του Κοραή απέναντι στην αρχαιότητα είναι ένα από τα πλέον εκλεπτυσμένα και παρεξηγημένα κεφάλαια της σκέψης του. Διότι δεν πρόκειται ούτε περί λατρείας ούτε περί αδιαφορίας. Πρόκειται για κάτι ασυγκρίτως δυσχερέστερο: μία κριτική οικειοποίηση.
Ο Κοραής δεν επιδιώκει την αναβίωση της αρχαιότητας. Άν ήταν ρομαντικός αρχαιολάτρης, δεν θα ήταν παρά ένας ακόμη ευρωπαίος φιλόλογος στη μακρά χορεία εκείνων που εξύμνουν την Αθήνα αδιαφορώντας για τη σύγχρονη Ελλάδα. Αυτό που τον απασχολεί είναι να αποδείξει τη συνέχεια· ότι οι Έλληνες του παρόντος φέρουν μία κληρονομιά που τους απονέμει ταυτοχρόνως δικαιώματα και επιτακτικά χρέη.
Η φιλολογική του εργασία, η οποία τον καθιστά αξιόλογο ακόμη και με τα αυστηρότερα ευρωπαϊκά κριτήρια, υπηρετεί ακριβώς αυτόν τον σκοπό. Εκδίδει αρχαίους Έλληνες: Αρριανό, Στράβωνα, Ηρόδοτο, Αίλιο Αριστείδη, Ξενοκράτη. Τα "Προλεγόμενα" που συνοδεύουν κάθε τόμο της Ελληνικής Βιβλιοθήκης είναι δοκίμια, γέφυρες ανεγειρόμενες ανάμεσα στο αρχαίο κείμενο και στη σύγχρονη ελληνική πραγματικότητα. Ο αναγνώστης που τα διατρέχει δεν μυείται απλώς στον Ηρόδοτο· μαθαίνει κάτι για τον ίδιο τον εαυτό του.
Τα δέματα με βιβλία αποπλέουν από το Παρίσι πρός λιμάνια της Ανατολής, Τεργέστη, Οδησσό, Κωνσταντινούπολη. Τα παραλαμβάνουν έμποροι που συνειδητοποιούν πλήρως τί βαστούν στα χέρια τους. Τα διανέμουν σε διδασκάλους που ασκούν το λειτούργημά τους σε οικίες, σε εκκλησίες, σε αντίσκηνα, διότι σχολεία δεν υπάρχουν ακόμη. Τα βιβλία ως όπλα. Η γνώση ως εξοπλισμός. Η Ελληνική Βιβλιοθήκη δεν είναι μία άκόμη ακαδημαϊκή σειρά· είναι η υποδομή της επανάστασης.
Η Γλώσσα και η Σκληρή Αντιπαράθεση με τον Κοδρικά
Ανάμεσα στα πολυάριθμα μέτωπα που άνοιξε ο Κοραής στη διάρκεια του βίου του, κανένα δεν υπήρξε τόσο ορατό, τόσο παρατεταμένο και πρέπει να το ομολογήσουμε, τόσο ανεπίλυτο όσο το γλωσσικό.
Το παράδοξο εκκινεί ακριβώς εδώ: ο μοναδικός άνθρωπος που, περισσότερο από κάθε άλλον, συνέλαβε ότι η γλώσσα αποτελεί το θεμέλιο της εθνικής ταυτότητας, αδυνάτησε να επιλύσει το γλωσσικό ζήτημα. Δεν επρόκειτο περί ιδιοτέλους αδυναμίας· επρόκειτο περί της εγγενούς απορητικότητας του ίδιου του προβλήματος.
Η λύση που προτείνει, εκείνη που οι μεταγενέστεροι θα αποκαλέσουν "καθαρεύουσα", είναι μιά ενδιάμεση θέση: η δημώδης γλώσσα να "εξευγενιστεί" μέσω της επαφής με αρχαία πρότυπα, χωρίς ωστόσο να καταστεί αδικαιολόγητα κιβδηλευμένη.
Αυτή η θέση ενεργοποιεί αμέσως έναν κρίσιμο αντίπαλο: τον Παναγιώτη Κοδρικά, επίσης Έλληνα λόγιο εγκατεστημένο στο Παρίσι. Ο Κοδρικάς είναι ο κατεξοχήν εκφραστής μιάς πολύ συντηρητικότερης φιλοσοφίας: επιμένει στην αττική ελληνική ως μόνο νόμιμο γλωσσικό υπόδειγμα, απορρίπτει την καθομιλουμένη ως αναξιοπρεπή. Η μεταξύ τους πολεμική λαμβάνει ενίοτε οξύτατο χαρακτήρα· δύο Έλληνες στο Παρίσι, αμφότεροι εμπνεόμενοι από γνήσια αγάπη για την Ελλάδα, να διαφωνούν με σφοδρό πάθος ως πρός το τί σημαίνει να αγαπά κανείς μία γλώσσα.
Ο Κοραής αντικρούει τον Κοδρικά στο πλέον ουσιώδες σημείο: μία γλώσσα που κανείς δεν ομιλεί δεν είναι γλώσσα· είναι μουσειακό ανάθημα. Η αττική ελληνική είναι ένα εξαίρετο υπόδειγμα, αλλά αδυνατεί να αναγεννηθεί ως ζώσα γλώσσα ενός λαού που βιοί στον δέκατο ένατο αιώνα. Η γλώσσα οφείλει να αναπνέει· και αναπνέει μόνον εφόσον την ομιλούν άνθρωποι για καθημερινές ανάγκες. Ο "εξευγενισμός" που εισηγείται είναι μεταρρύθμιση.
Ο Κοραής έχει το δίκαιο με το μέρος του σε τούτη τη διαμάχη. Έχει δίκαιο στη διάγνωση. Η θεραπεία όμως που προτείνει, η "μέση οδός", αποδεικνύεται ασυγκρίτως δυσχερέστερη στην εφαρμογή απ' ό,τι στη θεωρία.
Η Εκκλησία και ο Κοραής
Εκ πρώτης όψεως, ο Κοραής και το Πατριαρχείο μοιράζονται τον αυτό σκοπό: την επιβίωση και παλιγγενεσία του ελληνισμού. Κι όμως, η μεταξύ τους σχέση συνιστά μία από τις πλέον τεταμένες, αναπόδραστες και αποκαλυπτικές αντιθέσεις του Νεοελληνικού Διαφωτισμού.
Ο Κοραής δεν είναι άθεος. Θα ήταν σφάλμα να τον παρουσιάσουμε ως αντικληρικό κατά το πρότυπο του Βολταίρου. Είναι βαθύτατα χριστιανός, με την σχεδόν προτεσταντική πεποίθηση ότι η σχέση με τον Θεό είναι ατομική και δεν απαιτεί ιερατική μεσιτεία. Εδώ ακριβώς εδράζεται η ρίζα της σύγκρουσης: πιστεύει ότι η Εκκλησία, στη δεδομένη ιστορική συγκυρία, έχει μεταβληθεί σε ανάχωμα κατά της διάδοσης της παιδείας.
Στην "Αδελφική Διδασκαλία" εξαπολύει, με ασυνήθη γι' αυτόν σφοδρότητα, επίθεση κατά της αμαθείας των κληρικών· κατά των ιερέων που δεν αναγιγνώσκουν, των ιεραρχών που αντιτάσσονται στην ίδρυση σχολείων, της δεισιδαιμονίας που τρέφεται και ανθεί εντός των εκκλησιαστικών δομών. Τούτο δεν είναι επίθεση κατά της θρησκείας· είναι επίθεση κατά της εξουσίας που μεταχειρίζεται τη θρησκεία ως εργαλείο διαιώνισης της αμάθειας.
Το Πατριαρχείο αντιδρά· και βάσει της ιδίας του λογικής, δεν τον αδικεί. Επί αιώνες, η Εκκλησία υπήρξε η μοναδική δομή που διαφύλαξε κάποια συνέχεια της ελληνικής ταυτότητας υπό οθωμανική δεσποτεία. Οι Πατριάρχες που διαπραγματεύθηκαν με τον Σουλτάνο, που κατοχύρωσαν τη γλώσσα μέσω της λειτουργίας, που συντήρησαν τα σχολεία, δεν στερούνται αξιοπρέπειας.
Εκείνη όμως η εκκλησιαστική δομή που επέτρεψε την επιβίωση, τώρα παρεμποδίζει την αφύπνιση. Η Εκκλησία είναι ταυτοχρόνως κράτος εν κράτει και πνευματικό δεσμωτήριο· το να διακηρύξεις τούτο δημοσίως, επωνύμως, τον δέκατο ένατο αιώνα, δεν είναι αμελητέα πράξη θάρρους.
Και εδώ αναδύεται το όριο του διαφωτιστικού ορθολογισμού του Κοραή: αδυνατεί να συλλάβει, ή αρνείται να συλλάβει, ότι για την πλειονότητα των απλών Ελλήνων η Εκκλησία δεν είναι ιδεολογικός μηχανισμός εξουσίας, αλλά συναισθηματικός δεσμός και πηγή νοήματος εν μέσω συνθηκών οριακής αθλιότητας.
Η Πολιτική Οικονομία των Ιδεών, οι Χρηματοδότες της Διασποράς
Ποιός χρηματοδοτούσε τον Κοραή; Η Ελληνική Βιβλιοθήκη, αυτή η ογκώδης εκδοτική επιχείρηση που απαιτούσε έτη επίπονης φιλολογικής εργασίας, τυπογραφικές δαπάνες και διανομή σε απόμακρες αγορές, δεν χρηματοδοτήθηκε από κανένα κράτος, διότι ελληνικό κράτος δεν υπήρχε ακόμη. Χρηματοδοτήθηκε από εμπόρους. Από τους Ζωσιμάδες της Άρτας, εγκατεστημένους στη Μόσχα, που διέθεσαν ποσά αξιοθαύμαστα. Από Έλληνες εμπόρους εγκατεστημένους στην Τεργέστη, στη Βιέννη, στο Άμστερνταμ, στην Οδησσό· ανθρώπους που είχαν οικοδομήσει περιουσίες επί του εμπορίου και τώρα τις επένδυαν σε κάτι που δεν απέδιδε άμεσο κέρδος, αλλά εθνική αξία ανυπολόγιστη.
Αυτή η πολιτική οικονομία των ιδεών είναι αξιοθαύμαστη ως πρός τον μηχανισμό της. Η ελληνική διασπορά των εμπόρων, διασκορπισμένη σε ολόκληρη την Ευρώπη, αποτελεί ένα δίκτυο πολιτισμικής παραγωγής και διακίνησης, πολύ πρίν από οποιαδήποτε κρατική θεσμοθέτηση. Τα βιβλία ταξιδεύουν παρεμβαλλόμενα ανάμεσα στα εμπορεύματα. Ο Κοραής αποστέλλει χειρόγραφα, ο εκδότης στοιχειοθετεί, ο έμπορος χρηματοδοτεί· και ο αυτός έμπορος μεριμνά ώστε οι τόμοι να φθάσουν σε σχολεία που δεν διαθέτουν ακόμη κτίρια.
Πρόκειται για ένα από τα πλέον εντυπωσιακά παραδείγματα αυτοοργάνωσης πολιτισμικής παραγωγής που γνωρίζει η ιστορία. Άνευ κράτους, άνευ θεσμών, άνευ επίσημου σχεδιασμού. Με πεποίθηση ακλόνητη, χρήμα και βαθύ αίσθημα ιστορικής ευθύνης.
Και εδώ ο Κοραής αποκαλύπτεται ότι κατανοεί κάτι που οι πλείστοι διανοούμενοι αδυνατούν ή αρνούνται να παραδεχθούν: ότι οι ιδέες δεν διαδίδονται μόνες τους. Χρειάζονται δίκτυα, πόρους, ανθρώπους που τις εμπιστεύονται αρκούντως ώστε να τις χρηματοδοτούν. Ο Κοραής είναι σπάνιο φαινόμενο λογίου που το αντιλαμβάνεται τούτο πλήρως· και δεν το εκλαμβάνει ως μίανση της "άσπιλης" πνευματικής εργασίας.
Ο Κοραής, ο Βύρων και ο Φιλελληνισμός
Το 1824, ο Λόρδος Βύρων εκπνέει στο Μεσολόγγι. Η Ευρώπη θρηνεί τον ποιητή - ήρωα. Ο φιλελληνισμός αγγίζει το απόγειό του. Και ο Κοραής; Παρακολουθεί με συναισθήματα που δεν επιδέχονται απλοϊκή ανάγνωση.
Ο φιλελληνισμός που κατακλύζει την Ευρώπη την δεκαετία του 1820 είναι ένα πολυσύνθετο φαινόμενο. Για τους Δυτικούς, η ελληνική επανάσταση γίνεται ρομαντικό σύμβολο· η ανάσταση της κλασσικής ελευθερίας, η αναμέτρηση με τη βαρβαρότητα, η επιστροφή του Παρθενώνα στους νόμιμους κληρονόμους του. Ο Βύρων, ο Σέλλεϊ, ο Ντελακρουά· ο καθένας κατά τον ίδιο τρόπο, οικοδομεί μία εικόνα της Ελλάδας που αντανακλά πρωτίστως τις δικές τους πολιτισμικές ανάγκες και λαχτάρες.
Ο Κοραής το διαβλέπει. Και τον ενοχλεί βαθύτατα.
Διότι οι φιλέλληνες λατρεύουν μιά Ελλάδα την οποία αγνοούν. Αγαπούν την αρχαία Αθήνα, όχι τον σύγχρονο Έλληνα που ζεί εν αθλιότητι, που παραμένει αγράμματος, που δεν γνωρίζει τον Θουκυδίδη περισσότερο από έναν Άγγλο αριστοκράτη. Ο Βύρωνας αποβιώνει ηρωικά στο Μεσολόγγι, πλήν αποβιώνει και ελαφρώς παρεξηγημένος, καθότι η Ελλάδα για την οποία θυσιάστηκε δεν ταυτιζόταν ακριβώς με εκείνην που είχε φαντασθεί. Ο Κοραής είχε προμαντευτεί αυτή την παρεξήγηση.
Υπήρχε στη σχέση του με τον φιλελληνισμό μία δόση πικρίας: ο Κοραής επιθυμούσε η Ευρώπη να αρωγήσει την Ελλάδα· αλλά να την αρωγήσει γνωρίζοντάς την είς βάθος, όχι εξιδανικεύοντάς την. Ο θαυμασμός άνευ γνώσεως είναι ανεύθυνος. Και η ανεύθυνη αλληλεγγύη εγκυμονεί κινδύνους βαρύτερους από όσους κανείς νομίζει.
Κοραής και Σολωμός, Δύο Γλώσσες, Μία Εποχή
Την ίδια εποχή που ο Κοραής στο Παρίσι χαράσσει τη "μέση οδό" του γλωσσικού εξευγενισμού, ένας νεαρός ποιητής στη Ζάκυνθο συντάσσει τα πρώτα του στιχουργήματα στα ιταλικά· και βαθμηδόν ανακαλύπτει ότι η ψυχή του ανήκει αλλαχού.
Ο Διονύσιος Σολωμός δεν θα ακολουθήσει τον Κοραή. Θα βαδίσει πρός αντίθετη κατεύθυνση: θα επιλέξει τη δημοτική γλώσσα, τη φωνή του λαού, ως το μόνο νόμιμο εκφραστικό όργανο της ελληνικής ποίησης.
Ο Κοραής πρεσβεύει ότι η γλώσσα οφείλει να εξευγενιστεί προκειμένου να εξευγενίσει τον λαό. Ο Σολωμός πρεσβεύει ότι η γλώσσα οφείλει να εμβαπτιστεί στον λαό για να αντλήσει εκεί την αυθεντικότητά της. Ο ένας αποβλέπει ανάντη· πρός την αρχαιότητα. Ο άλλος αποβλέπει κατάντη· στο παρόν.
Αμφότεροι, ο καθένας κατ' ίδιον τρόπο, τρέφουν βαθύ δέος για την ελληνική γλώσσα. Αλλά ο Κοραής δέδοικε αυτό που η γλώσσα έχει γίνει, ενώ ο Σολωμός αγαπά αυτό που είναι. Αυτή η διχογνωμία θα δημιουργήσει μία αντιπαράθεση στην ιστορία της νεοελληνικής γλώσσας, που θα παραμείνει ανεπίλυτη επί πλέον του ενός αιώνος.
Ποιός, εν τέλει, είχε το δίκαιο με το μέρος του; Εδώ οφείλουμε να αποφανθούμε με σαφήνεια: ο Σολωμός, επί του γλωσσικού ζητήματος, διέθετε βαθύτερο ένστικτο. Η ζωντανή γλώσσα δεν δύναται να "εξευγενιστεί" εκ των έξω· εξευγενίζεται μέσω της λογοτεχνίας, μέσω της ίδιας της χρήσης της. Ο "Κρητικός", οι 'Ελεύθεροι Πολιορκημένοι", αυτά εκόμισαν στη νεοελληνική γλώσσα ανυπολόγιστα περισσότερα από όλα τα "Προλεγόμενα" μαζί.
Κι όμως, άνευ Κοραή, δεν θα είχε διαμορφωθεί το πνευματικό κλίμα εντός του οποίου ο Σολωμός κατόρθωσε να κάνει αυτή την επιλογή. Ο ένας επέβαλε τη συζήτηση· ο άλλος την επέλυσε ποιητικώς.
Η Συμβολή στην Επανάσταση
Η Ελληνική Επανάσταση του 1821 μετρά πολλούς πατέρες. Ο Κοραής δεν συγκαταλέγεται μεταξύ τους, εάν με τον όρο "πατέρας" εννοούμε εκείνον που εσχεδίασε, διοργάνωσε ή επολέμησε. Είναι κάτι άλλο: ο άνθρωπος που κατέστησε την Επανάσταση νοητή.
Ο λόγος είναι ο εξής: για να επαναστατήσει ένας λαός, οφείλει πρώτα να φαντασθεί τον εαυτό του ως λαό ικανό για αυτοκυβέρνηση. Αυτή η πεποίθηση δεν αναβλύζει αυτοφυώς. Απαιτεί αφήγηση· ιστορική, γλωσσική, ηθική. Ο Κοραής είχε υφάνει αυτή την αφήγηση επί δεκαετίες πρίν το 1821. Οι άνθρωποι που είχαν διαβάσει τα κείμενά του, που είχαν μορφωθεί σε σχολεία με βιβλία που αυτός εξέδωσε, που είδαν για πρώτη φορά τον εαυτό τους ως "Έλληνες" με συναίσθηση της ιστορικής τους κληρονομιάς· αυτοί βάδισαν πρός την Επανάσταση φέροντας κάτι υπέρτερο της εκδίκησης ή της πείνας. Βάδισαν με ιδέες.
Κι όμως, ο Κοραής υπεδέχθη την Επανάσταση με αμφιθυμία που δεν επεχείρησε να αποκρύψει. Τον απασχολούσαν οι εσωτερικές έριδες, η φυγόκεντρος δύναμη των τοπικών αρχόντων, το ενδεχόμενο υποκατάστασης μιάς τυραννίας από μίαν άλλη. Απέστελλε επιστολές που προειδοποιούσαν με επιτακτική σοβαρότητα: η πολιτική ελευθερία θα παραμείνει κενό γράμμα εάν δεν συνοδευθεί από πνευματική εγρήγορση. Και ως πρός τούτο, απέτυχε τελικώς στην πρόγνωσή του, ή είχε δίκαιο;
Το νεοσύστατο ελληνικό κράτος, που ιδρύθηκε επισήμως το 1830, θα ταλανιστεί ακριβώς από τις παθογένειες που ο Κοραής είχε εντοπίσει: ανεπάρκεια πολιτικής παιδείας, παντοδυναμία κλεφταρματολών που αδυνατούσαν να συλλάβουν τον βίο τους εκτός πολέμου, εξαρτήσεις από τις ξένες δυνάμεις. Και ο Κοραής, εκπνέοντας το 1833, προλαβαίνει να αντικρίσει τα πρώτα δυσοίωνα σημεία των ανησυχιών του.
Μιά Αποτίμηση
Η γλωσσική πρόταση του Κοραή, στη συγκεκριμένη μορφή που προσέλαβε ως κρατική πολιτική, κατέληξε να αποτελέσει ένα από τα εμπόδια της ελληνικής εκπαίδευσης: τη διγλωσσία. Η καθαρεύουσα που επεκράτησε ως επίσημη γλώσσα του νεοσύστατου κράτους ήταν μέν ιδεολογικώς εμπνευσμένη από τον Κοραή, πλήν στην πράξη απέκτησε μιά μορφή από την οποία ο ίδιος θα αποκήρυττε κάθε δεσμό. Η αγεφύρωτη απόσταση μεταξύ γραπτής και προφορικής γλώσσας, η ρήξη που γκρεμίζει γέφυρες αντί να τις ανεγείρει, δεν ήταν εκείνο που είχε ονειρευθεί. Ήταν η παθολογία του ονείρου του, όχι το ίδιο το όνειρο.
Επιπροσθέτως: ο πατερναλισμός της σκέψης του Κοραή έχει αφήσει ανεξίτηλο στίγμα. Το πρότυπο "ο φωτισμένος λόγιος γνωρίζει τί χρήζει ο λαός", ακόμη και όταν ο λόγιος κατέχει την αλήθεια, δεν δημιουργεί αυτόνομους πολίτες, αλλά υποτελείς μαθητές που αναμένουν τον επόμενο φωτισμένο καθοδηγητή. Τούτο δεν είναι η δημοκρατική παιδεία που είχε οραματισθεί ο Κοραής· είναι η αντιφατική και παράδοξη κατάληξή της.
Κι όμως αυτό ακριβώς είναι που τον καθιστά στοχαστή τόσο ακαταπαύστως γοητευτικό. Οι αντιφάσεις του είναι γόνιμες. Ένα ερμητικώς κλειστό, συνεπές σύστημα σκέψης αποτίθεται εύκολα σε κάποιο ράφι και λησμονείται. Ένα σύστημα που εσωκλείει ανεπίλυτες εντάσεις είναι εκείνο που εξακολουθεί να απαιτεί ερμηνεία· και άρα εξακολουθεί να ζεί.
Καβάφης και Εικοστός Αιώνας
Πώς τον ανέγνωσε ο εικοστός αιώνας; Η απάντηση δεν είναι μονοσήμαντη. Ο Κοραής κατέστη διαφορετικά πράγματα για διαφορετικές γενεές. Για τους εθνικόφρονες, υπήρξε ο θεμελιωτής της εθνικής γλωσσικής παράδοσης, ο πατέρας της καθαρεύουσας, ο φύλαξ της αρχαίας κληρονομιάς. Για τους δημοτικιστές, ήταν ο υπαίτιος της γλωσσικής διχοτόμησης, εκείνος που επέβαλε μία κιβδηλευμένη γλώσσα σε έναν λαό που ομιλούσε ζωντανά. Και για τους ιστορικούς της σκέψης, ήταν και παραμένει, κάτι ασυγκρίτως πιό σύνθετο από αμφοτέρους.
Τις δεκαετίες του 1970 και του 1980, εν τω κλίματι της εκπαιδευτικής μεταρρύθμισης που επέφερε την καθιέρωση της δημοτικής ως επίσημης γλώσσας και την κατάργηση του πολυτονικού, το ενδιαφέρον για τον Κοραή αναζωπυρώνεται. Δεν τον επικαλούνται για να νομιμοποιήσουν τις μεταρρυθμίσεις· τον επικαλούνται για να κατανοήσουν γιατί απαιτήθηκε τόσος χρόνος.
Και εδώ αναδύεται ο πειρασμός μιάς τολμηρότερης σύγκρισης: ο Κοραής και ο Καβάφης ως δύο αντίποδες της σχέσης των Ελλήνων με τη γλώσσα και την αρχαιότητα. Ο Κοραής επιδιώκει να ανυψώσει τη σύγχρονη ελληνική ζωή ως το ύψος της αρχαίας. Ο Καβάφης πράττει κάτι διαφορετικό: μεταχειρίζεται την αρχαιότητα ως πρίσμα για να εποπτεύσει το παρόν και το παρόν ως κλειδί για να επαναναγνώσει την αρχαιότητα· άνευ ιεραρχίας, άνευ αιδούς, άνευ παιδαγωγικής προθέσεως. Στον Καβάφη, η ελληνική ιστορία δεν είναι κληρονομιά που σε καταβαραθρώνει υπό το βάρος της· είναι συνομιλητής που σε ερωτά. Ο Κοραής θα διαφωνούσε με αυτή τη στάση· και ακριβώς επί τούτου η σύγκριση αποκαλύπτει κάτι αδιαμφισβήτητα επίκαιρο.
Γιατί Ο Κοραής Μας Αφορά Ακόμη
Το 1982, η ελληνική κυβέρνηση καταργεί το πολυτονικό σύστημα γραφής. Το 2019, επανέρχεται στο προσκήνιο η συζήτηση περί υποχρεωτικής διδασκαλίας των αρχαίων ελληνικών στα σχολεία. Ανά τακτά διαστήματα, κάποιος αναζωπυρώνει εκ νέου το ερώτημα για το ποιά γλώσσα οφείλουν να διδάσκονται τα ελληνόπουλα, πόση αρχαιότητα και ποιάς ποιότητας.
Άν αναρωτηθούμε ποιός έθεσε αυτά τα ερωτήματα πρώτος, με τέτοια φιλοσοφική συνέπεια, με τέτοια ιστορική επίγνωση, με τέτοια ηθική βαρύτητα, η απάντηση ανάγεται αναπόδραστα στον ίδιο Χιώτη λόγιο.
Ο Κοραής δεν μας αφορά επειδή επέλυσε τα προβλήματα. Μας αφορά επειδή αρνήθηκε να προσποιηθεί ότι αυτά δεν υφίστανται. Αρνήθηκε να επιλέξει ανάμεσα σε αρχαιότητα και νεωτερικότητα· επέμεινε ότι αμφότερες είναι αναντικατάστατες. Αρνήθηκε να επιλέξει ανάμεσα σε γλώσσα και ελευθερία· επέμεινε ότι συνιστούν το αυτό πράγμα. Αρνήθηκε να επιλέξει ανάμεσα σε παιδεία και πολιτική· επέμεινε ότι η μία άνευ της άλλης παραμένει τελολογικώς ατελής.
Σε μία εκπαίδευση που "ειδικεύεται" ολοένα και περισσότερο στον διαχωρισμό: γνώση άνευ ήθους, ελευθερία άνευ ευθύνης, ταυτότητα άνευ αυτοκριτικής, ο Κοραής εμμένει στην ολότητα. Και αυτή η επιμονή, εξίσου ενάντια πρός το πνεύμα της εποχής του και πρός το πνεύμα της ιδικής μας, είναι ίσως η πλέον διαχρονική του αρετή.-
(*) Πηγή: Facebook
*****
ΓΡΑΨΤΕ ΤΗΝ ΑΠΟΨΗ ΣΑΣ ΣΤΑ ΣΧΟΛΙΑ
*****
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΑΚΟΜΑ
Οι διεθνείς ανακατατάξεις ισχύος και η ελληνική ευκαιρία στην Ανατολική Μεσόγειο
Η μεγάλη παγίδα των δημοψηφισμάτων: Ελλάδα, Βρετανία, Ιταλία
«Κοινωνική πλειοψηφία», η νέα ευφάνταστη επινόηση της Αριστεράς
Η απάτη του υλισμού: Γιατί η επιστήμη δεν έχει λύσει το μυστήριο της συνείδησης
«Λευκές Νύχτες»: Ο Ντοστογιέφσκι απέναντι στη μοναξιά του σύγχρονου ανθρώπου
Βοκκάκιος, ο πρώτος Δυτικοευρωπαίος
Ποιος ξεγέλασε τους Τρώες; (Όχι, δεν ήταν ο Οδυσσέας)
Η επιδραστική σκέψη του Γιούργκεν Χάμπερμας στη σημερινή δυτική Δημοκρατία
Όταν ο πόλεμος γίνεται θέαμα: Η νέα, ψηφιακή εποχή της προπαγάνδας
Γιατί η στρατηγική της έντασης δεν γίνεται πολιτικό ρεύμα;
δεν βρέθηκαν σχόλια επισκεπτών...