Γράφει ο Ευγένιος
Στην ιστορία του ευρωπαϊκού πολιτισμού υπάρχουν ορισμένες μορφές που λειτουργούν ως σημεία καμπής.
Δεν είναι απλώς σημαντικοί συγγραφείς ή διανοούμενοι, γίνονται οι ίδιοι φορείς μιας νέας ιστορικής συνείδησης.
Μια τέτοια περίπτωση είναι ο Τζοβάνι Μποκάτσο, ο επί το ελληνικότερον, «Βοκκάκιος».
Αν και είναι κυρίως γνωστός ως ο συγγραφέας του «Δεκαήμερου» (Decamerone), αρκετοί ιστορικοί των ιδεών θεωρούν ότι η σημασία του υπερβαίνει κατά πολύ τη λογοτεχνία.
Ο Βοκκάκιος μπορεί να θεωρηθεί, με έναν συμβολικό αλλά εύστοχο τρόπο, ως ο πρώτος πραγματικός «Δυτικοευρωπαίος» διανοούμενος.
Ο χαρακτηρισμός αυτός δεν σημαίνει ότι ο Βοκκάκιος ήταν ο πρώτος που έζησε στη δυτική πλευρά της ηπείρου.
*****
Για να μη χάσετε καμία ανάρτηση της Εποπτείας, γραφτείτε στο εβδομαδιαίο newsletter μας, πατώντας ΕΔΩ
Για ΟΛΑ τα videos της Εποπτείας, γραφτείτε στο κανάλι μας στο youtube, πατώντας ΕΔΩ
*****
Σημαίνει κάτι βαθύτερο: ότι στο έργο και στη σκέψη του εμφανίζεται για πρώτη φορά μια πολιτισμική ταυτότητα που μπορούμε να ονομάσουμε Δυτική Ευρώπη, διακριτή από την υπόλοιπη ευρωπαϊκή και μεσογειακή ιστορία.
Ο κόσμος πριν από τον Βοκκάκιο
Για να κατανοηθεί αυτή η σημασία, πρέπει να θυμηθούμε ότι στον Μεσαίωνα η έννοια της Ευρώπης δεν είχε το νόημα που έχει σήμερα.
Οι άνθρωποι δεν αυτοπροσδιορίζονταν ως «Ευρωπαίοι».
Η βασική ταυτότητα της ηπείρου ήταν η χριστιανοσύνη.
Η πολιτισμική κοινότητα που ένιωθαν ότι τους ενώνει δεν ήταν γεωγραφική αλλά θρησκευτική.
Στο πλαίσιο αυτό, η διαίρεση που είχε πραγματική σημασία δεν ήταν η Ευρώπη εναντίον άλλων ηπείρων, αλλά η διάκριση ανάμεσα στη λατινική Δύση και στον ελληνόφωνο κόσμο της Ανατολής.
Μετά το Μεγάλο Σχίσμα, ο λατινικός κόσμος της Δύσης απομακρύνθηκε οριστικά από τη βυζαντινή ορθόδοξη παράδοση.
Έτσι άρχισε να σχηματίζεται σταδιακά ένας ιδιαίτερος πολιτισμικός χώρος που περιλάμβανε την Ιταλία, τη Γαλλία, την Ισπανία και τη Μεγάλη Βρετανία.
Ωστόσο αυτός ο χώρος δεν είχε ακόμη πλήρη πολιτισμική αυτοσυνείδηση.
Οι διανοούμενοι εξακολουθούσαν να γράφουν κυρίως στα λατινικά και να ανήκουν σε μια διεθνή εκκλησιαστική κοινότητα.
Η νέα ανθρώπινη προοπτική της Αναγέννησης
Η αλλαγή αρχίζει τον 14ο αιώνα με το κίνημα που αργότερα θα ονομαστεί «Αναγέννηση» (Renaissance).
Στην καρδιά αυτού του κινήματος βρίσκονται μορφές όπως ο Φραντσέσκο Πετράρκα (γνωστός στα καθ’ ημάς ως «Πετράρχης») και ο Βοκκάκιος.
Οι δύο αυτοί στοχαστές υπήρξαν πρωτοπόροι του Ουμανισμού, μιας νέας πνευματικής στάσης που στρεφόταν προς την αρχαιότητα αλλά ταυτόχρονα ενδιαφερόταν βαθιά για τον άνθρωπο και την κοσμική εμπειρία.
Εκεί όπου ο Πετράρχης υπήρξε κυρίως λόγιος και φιλόλογος, ο Βοκκάκιος υπήρξε ο μεγάλος αφηγητής της ανθρώπινης ζωής.
Στο «Δεκαήμερο», μια ομάδα νέων αφηγείται ιστορίες για τον έρωτα, την τύχη, την εξυπνάδα, την απάτη και την καθημερινή ζωή μέσα στο σκηνικό της μεγάλης πανδημίας της εποχής, γνωστής ως «μαύρος θάνατος» (Black Death).
Το σημαντικό δεν είναι μόνο το θέμα, αλλά και η οπτική.
Για πρώτη φορά στη δυτικοευρωπαϊκή λογοτεχνία η προσοχή στρέφεται τόσο έντονα στον κοσμικό άνθρωπο: στον έμπορο, στον τεχνίτη, στον ερωτευμένο νέο, στη γυναίκα που διεκδικεί τη μοίρα της.
Ο κόσμος του Βοκκάκιου δεν είναι θεολογικός αλλά ανθρώπινος.
Η γέννηση μιας δυτικής κοσμικότητας
Αυτό ακριβώς το στοιχείο οδηγεί ορισμένους ιστορικούς να βλέπουν στον Βοκκάκιο μια καθοριστική μορφή για τη διαμόρφωση της δυτικής ευρωπαϊκής ταυτότητας.
Στο έργο του εμφανίζεται μια κοινωνία που δεν ορίζεται πρωτίστως από τη θεολογία ή την αυτοκρατορική ιδέα, αλλά από την κοσμική ζωή των πόλεων.
Η κοινωνία που περιγράφει είναι η κοινωνία των εμπορικών πόλεων της βόρειας Ιταλίας, όπως η Φλωρεντία.
Πρόκειται για έναν κόσμο εμπόρων, τραπεζιτών και ταξιδιωτών που διασχίζουν τη Μεσόγειο και την Ευρώπη.
Αυτή η αστική πραγματικότητα θα γίνει αργότερα ένα από τα θεμέλια του δυτικοευρωπαϊκού πολιτισμού.
Σε αντίθεση με τον βυζαντινό κόσμο, όπου η αυτοκρατορία και η εκκλησία παρέμεναν οι βασικοί άξονες της κοινωνίας, η Δύση που περιγράφει ο Βοκκάκιος είναι ήδη μια κοινωνία πόλεων, οικονομικής δραστηριότητας και ατομικής πρωτοβουλίας.
Η γλώσσα και η πολιτισμική ταυτότητα
Ένα ακόμη στοιχείο που ενισχύει τον χαρακτηρισμό του ως «πρώτου Δυτικοευρωπαίου» είναι η επιλογή της γλώσσας.
Ο Βοκκάκιος γράφει το σημαντικότερο έργο του όχι στα λατινικά αλλά στην ιταλική γλώσσα.
Με αυτόν τον τρόπο συμμετέχει στη μεγάλη διαδικασία μέσα από την οποία οι λατινικές διάλεκτοι μετατρέπονται σταδιακά σε εθνικές γλώσσες.
Αυτή η εξέλιξη θα οδηγήσει αργότερα στη λογοτεχνική άνθηση της δυτικής Ευρώπης: από τον άγνωστο σε μας Τζέφρι Τσώσερ στην Αγγλία (τον συγγραφέα των «Ιστοριών του Καντέρμπερι») ως τον Μιγκέλ ντε Θερβάντες στην Ισπανία (συγγραφέα του «Δον Κιχώτη»).
Η επιλογή της λαϊκής γλώσσας συνδέεται στενά με την ανάδυση των εθνικών πολιτισμών που θα χαρακτηρίσουν τη δυτική Ευρώπη των επόμενων αιώνων.
Ένας νέος πολιτισμικός ορίζοντας
Στο πρόσωπο του Βοκκάκιου συναντώνται λοιπόν τρία στοιχεία που θα καθορίσουν την ιστορία της Δύσης: η επιστροφή στην κλασική αρχαιότητα, η ανάδειξη της κοσμικής ανθρώπινης εμπειρίας και η άνθηση των αστικών κοινωνιών.
Αυτά τα στοιχεία συνδυάζονται για να δημιουργήσουν έναν νέο πολιτισμικό ορίζοντα.
Η Ευρώπη δεν είναι ακόμη η πολιτική και πολιτισμική ενότητα που θα εμφανιστεί πολύ αργότερα.
Ωστόσο στον κόσμο του Βοκκάκιου διαμορφώνεται ήδη μια ιδιαίτερη πολιτισμική περιοχή: η Δυτική Ευρώπη των πόλεων, της λογοτεχνίας στις εθνικές γλώσσες και της ανθρώπινης κοσμικότητας.
Η ιστορική σημασία
Από αυτή την άποψη, ο Βοκκάκιος δεν είναι μόνο ένας μεγάλος συγγραφέας.
Είναι ένας από τους πρώτους δημιουργούς που εκφράζουν πλήρως τον νέο κόσμο που γεννιέται στη δυτική πλευρά της γηραιάς ηπείρου.
Έναν κόσμο όπου η ζωή των ανθρώπων, οι επιθυμίες τους, η ευφυΐα τους και οι κοινωνικές τους σχέσεις γίνονται αντικείμενο λογοτεχνικής και πολιτισμικής εξερεύνησης.
Έτσι, μέσα από τις ιστορίες του «Δεκαήμερου», διαμορφώνεται κάτι περισσότερο από ένα λογοτεχνικό έργο.
Διαμορφώνεται μια νέα οπτική για τον άνθρωπο και την κοινωνία, μια οπτική που θα γίνει χαρακτηριστικό γνώρισμα της δυτικής ευρωπαϊκής παράδοσης. Για αυτόν τον λόγο, ο Τζοβάνι Μποκάτσο, ο παρ’ ημίν «Βοκκάκιος», μπορεί να θεωρηθεί, με έναν συμβολικό αλλά εύστοχο τρόπο, ο πρώτος μεγάλος συγγραφέας της Δυτικής Ευρώπης.-
*****
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΑΚΟΜΑ
Αρχίζει η μεγάλη μάχη Ορθολογισμού - λαϊκισμού με φόντο τις εκλογές του 2027 (video)
Ήρθε η ώρα να χτυπήσουμε την πολιτική ισχύ του λαϊκισμού
Ελλάδα, Τουρκία και η σιωπηλή γλώσσα της ισχύος
Όμηρος, η ερώτηση που ο Ελληνισμός δεν έχει απαντήσει ακόμα
Κικέρων, ο διανοητής που συνέδεσε την πολιτική με τη φιλοσοφία
Η πρόταση Μητσοτάκη για το Σύνταγμα: Λιγότερη αυθαιρεσία, περισσότερη λογοδοσία
Όποιος σπέρνει κοινωνική οργή, θερίζει γιγάντωση της Ακροδεξιά
Ο Αριστοτέλης και η τέχνη τού να ζούμε καλά
Θλιβερός εμποράκος ενός κίβδηλου ψευτοπατριωτισμού
Κατίνα Παξινού, η απόλυτη τραγωδός
δεν βρέθηκαν σχόλια επισκεπτών...