Γράφει ο Διαμαντής Σεϊτανίδης
Την τελευταία δεκαπενταετία η ευρωπαϊκή πολιτική σκηνή βιώνει μια βαθιά μεταβολή.
Η κρίση του 2008, η επιβράδυνση της ανάπτυξης, η ανισότητα και η απογοήτευση μεγάλων κοινωνικών στρωμάτων από τις πολιτικές ελίτ δημιούργησαν το υπόβαθρο για την άνοδο του λαϊκισμού.
Η συζήτηση συχνά επικεντρώνεται στον δεξιό λαϊκισμό, όμως εξίσου σημαντικό φαινόμενο είναι και ο αριστερός λαϊκισμός, ο οποίος εμφανίζεται ως μια δήθεν «ριζοσπαστική» απάντηση στον καπιταλισμό και στο πολιτικό κατεστημένο.
Το παράδοξο είναι ότι σε πολλές περιπτώσεις η πολιτική δυναμική αυτού του ρεύματος δεν αποδυναμώνει το σύστημα που καταγγέλλει, αλλά τελικά ενισχύει τον αντίπαλό του: την ακροδεξιά.
Η πολιτική λογική του αριστερού λαϊκισμού
Ο αριστερός λαϊκισμός βασίζεται σε ένα απλό, όσο κι εξωπραγματικό, πολιτικό αφήγημα: η κοινωνία χωρίζεται σε δύο στρατόπεδα, «ο λαός» από τη μία και «οι ελίτ» από την άλλη.
Οι οικονομικές και πολιτικές κρίσεις αποδίδονται σε ένα σύστημα που λειτουργεί προς όφελος των ισχυρών, ενώ η λύση παρουσιάζεται ως ριζική ρήξη με το υπάρχον μοντέλο οικονομίας και εξουσίας.
Στη ρητορική αυτή συναντά κανείς συχνά έντονη αντικαπιταλιστική γλώσσα («φορολογήστε τους πλούσιους», «φάτε τους πλούσιους»), αμφισβήτηση διεθνών συμμαχιών και θεσμών, ριζοσπαστικές κοινωνικές ή μεταναστευτικές πολιτικές, καθώς και την ιδέα ότι η κατάρρευση του υπάρχοντος οικονομικού μοντέλου θα ανοίξει τον δρόμο για μια πιο δίκαιη κοινωνία.
*****
Για να μη χάσετε καμία ανάρτηση της Εποπτείας, γραφτείτε στο εβδομαδιαίο newsletter μας, πατώντας ΕΔΩ
Για ΟΛΑ τα videos της Εποπτείας, γραφτείτε στο κανάλι μας στο youtube, πατώντας ΕΔΩ
*****
Το πρόβλημα όμως δεν είναι η κριτική στον καπιταλισμό ή στις κοινωνικές ανισότητες.
Το πρόβλημα είναι ότι ο λαϊκισμός, είτε δεξιός είτε αριστερός, απλοποιεί δραματικά σύνθετα προβλήματα και συχνά προτείνει «εύπεπτες» αλλά μη ρεαλιστικές λύσεις που μοιάζουν περισσότερο με πολιτικά συνθήματα παρά με εφαρμόσιμες πολιτικές.
Η αντίδραση της κοινωνίας
Όταν η πολιτική συζήτηση μετατοπίζεται σε ακραίες θέσεις, ένα σημαντικό τμήμα της κοινωνίας, ιδιαίτερα τα χαμηλά και κάποια από τα μεσαία στρώματα, αντιδρά με ανασφάλεια.
Η αίσθηση ότι απειλούνται η οικονομική σταθερότητα, η ασφάλεια ή οι διεθνείς συμμαχίες οδηγεί πολλούς ψηφοφόρους να αναζητήσουν μια «σκληρή» πολιτική απάντηση.
Εκεί ακριβώς εμφανίζεται η ακροδεξιά.
Αντί ο λαϊκισμός να οδηγήσει το σύστημα σε κατάρρευση, αντίθετα δημιουργεί ένα πολιτικό εκκρεμές: όσο πιο ριζοσπαστικές γίνονται ορισμένες αριστερές φωνές, τόσο ισχυρότερη γίνεται η αντίδραση από τα δεξιά.
Παραδείγματα από την Ευρώπη
Η ευρωπαϊκή πολιτική ιστορία της τελευταίας δεκαετίας προσφέρει αρκετά παραδείγματα.
Στη Γαλλία, η κοινωνική δυσαρέσκεια και η έντονη πόλωση δημιούργησαν ευνοϊκές συνθήκες για την άνοδο της Μαρίν Λεπέν και του κόμματός της, το οποίο κατάφερε να μετατρέψει την αντισυστημική οργή σε εθνικιστική πολιτική πρόταση.
Στη Γερμανία, η αίσθηση πολιτικής αστάθειας και η πόλωση γύρω από ζητήματα μετανάστευσης και ταυτότητας συνέβαλαν στην άνοδο της ακροδεξιάς Alternative for Germany, ενός κόμματος που από περιθωριακή δύναμη εξελίχθηκε σε σημαντικό παίκτη της γερμανικής πολιτικής σκηνής.
Στην Ιταλία, η ρητορική κατά του ευρωπαϊκού συστήματος και των οικονομικών ελίτ βοήθησε στην ενίσχυση του Ματέο Σαλβίνι και της Λέγκα, οι οποίοι αξιοποίησαν τη δυσαρέσκεια για να προωθήσουν ένα σκληρό εθνικιστικό πρόγραμμα.
Ακόμη και στη Βρετανία, η πολιτική πόλωση που οδήγησε στο Brexit τροφοδοτήθηκε από μια ευρύτερη αντισυστημική δυναμική, όπου διαφορετικά ρεύματα λαϊκισμού, δεξιά και αριστερά, συνυπήρξαν στο ίδιο πολιτικό περιβάλλον, με κυρίαρχη τη μορφή του Νάιτζελ Φάρατζ.
Η ελληνική εμπειρία
Η Ελλάδα αποτελεί ίσως ένα από τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα αυτού του πολιτικού μηχανισμού.
Η οικονομική κρίση της προηγούμενης δεκαετίας δημιούργησε ένα εκρηκτικό μείγμα κοινωνικής οργής, πολιτικής απογοήτευσης και αμφισβήτησης του πολιτικού συστήματος.
Σε αυτό το περιβάλλον άνθησαν τόσο αριστερές όσο και ακροδεξιές αντισυστημικές δυνάμεις.
Η πιο ακραία έκφραση της τελευταίας ήταν η Χρυσή Αυγή, η οποία κατάφερε να εισέλθει στη Βουλή αξιοποιώντας το κλίμα κοινωνικής αγανάκτησης.
Παρότι το κόμμα αυτό τελικά κατέρρευσε πολιτικά και δικαστικά, το κενό που άφησε δεν εξαφανίστηκε.
Σήμερα άλλες δυνάμεις προσπαθούν να εκφράσουν παρόμοια ρητορική, όπως ο Κυριάκος Βελόπουλος και το κόμμα του, Ελληνική Λύση.
Το φαινόμενο αυτό δείχνει ότι η αντισυστημική πολιτική ένταση δεν εξαφανίζεται εύκολα.
Απλώς αλλάζει μορφή.
Το στρατηγικό λάθος
Το βασικό στρατηγικό λάθος του αριστερού λαϊκισμού είναι ότι θεωρεί πως η αποδόμηση του υπάρχοντος συστήματος θα οδηγήσει αυτόματα σε μια πιο προοδευτική κοινωνία.
Η ιστορία όμως δείχνει συχνά το αντίθετο.
Όταν οι θεσμοί αποδυναμώνονται και η πολιτική εμπιστοσύνη καταρρέει, οι κοινωνίες δεν στρέφονται απαραίτητα προς τα αριστερά, αντίθετα στρέφονται προς πιο αυταρχικές και εθνικιστικές λύσεις.
Με άλλα λόγια, η αποσταθεροποίηση του πολιτικού κέντρου δημιουργεί ένα κενό που η ακροδεξιά μπορεί να εκμεταλλευτεί πιο αποτελεσματικά.
Ένα δίδαγμα για την ευρωπαϊκή δημοκρατία
Η ευρωπαϊκή εμπειρία των τελευταίων ετών υποδεικνύει ότι η πραγματική απάντηση στην κοινωνική δυσαρέσκεια δεν βρίσκεται ούτε στον δεξιό ούτε στον αριστερό λαϊκισμό.
Απαιτείται μια πολιτική που να συνδυάζει οικονομική ασφάλεια, κοινωνική δικαιοσύνη, θεσμική σταθερότητα και ρεαλιστικές λύσεις στα μεγάλα προβλήματα της εποχής.
Χωρίς αυτές τις προϋποθέσεις, ο πολιτικός ανταγωνισμός κινδυνεύει να μετατραπεί σε μια σύγκρουση ακραίων αφηγημάτων, όλο και πιο ανεδαφικών και παράλογων, όπου ο ένας λαϊκισμός τροφοδοτεί τον άλλον, σαν τα κεφάλια της Λερναίας Ύδρας.
Και σε αυτό το περιβάλλον, η ευρωπαϊκή δημοκρατία βρίσκεται αντιμέτωπη με τον μεγαλύτερο κίνδυνο: όχι την κριτική στο σύστημα, αλλά την πλήρη απαξίωσή του.-
*****
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΑΚΟΜΑ
Αρχίζει η μεγάλη μάχη Ορθολογισμού - λαϊκισμού με φόντο τις εκλογές του 2027 (video)
Ήρθε η ώρα να χτυπήσουμε την πολιτική ισχύ του λαϊκισμού
Ελλάδα, Τουρκία και η σιωπηλή γλώσσα της ισχύος
Όμηρος, η ερώτηση που ο Ελληνισμός δεν έχει απαντήσει ακόμα
Κικέρων, ο διανοητής που συνέδεσε την πολιτική με τη φιλοσοφία
Η πρόταση Μητσοτάκη για το Σύνταγμα: Λιγότερη αυθαιρεσία, περισσότερη λογοδοσία
Όποιος σπέρνει κοινωνική οργή, θερίζει γιγάντωση της Ακροδεξιά
Ο Αριστοτέλης και η τέχνη τού να ζούμε καλά
Θλιβερός εμποράκος ενός κίβδηλου ψευτοπατριωτισμού
Κατίνα Παξινού, η απόλυτη τραγωδός
δεν βρέθηκαν σχόλια επισκεπτών...