Γράφει ο Ευγένιος
Η μεγάλη αδυναμία της σύγχρονης συζήτησης γύρω από τη συνείδηση δεν βρίσκεται στην έλλειψη δεδομένων.
Βρίσκεται στο ίδιο το βλέμμα μας.
Στον τρόπο που μάθαμε να βλέπουμε τον κόσμο και στον τρόπο που η ίδια η επιστήμη συγκροτήθηκε από τον 17ο αιώνα μέχρι σήμερα.
Εάν θέλουμε να κατανοήσουμε τη ζωή, οφείλουμε να πάψουμε να αντιμετωπίζουμε τους οργανισμούς ως μηχανές και τον νου ως λογισμικό.
Η σύγχρονη επιστήμη, από την εποχή του Φράνσις Μπέικον και της επιστημονικής μεθόδου, στηρίχθηκε σε μια συνειδητή απομάκρυνση από το «υποκειμενικό».
Το προσωπικό βίωμα θεωρήθηκε ύποπτο.
Έπρεπε να απογυμνωθεί από τα ιδιοσυγκρασιακά του στοιχεία ώστε να παραμείνει μόνο ό,τι είναι μετρήσιμο και αναπαραγώγιμο.
Έτσι γεννήθηκε η κυρίαρχη αντίληψη ότι η πραγματικότητα ταυτίζεται με την ύλη και την ενέργεια.
*****
Για να μη χάσετε καμία ανάρτηση της Εποπτείας, γραφτείτε στο εβδομαδιαίο newsletter μας, πατώντας ΕΔΩ
Για ΟΛΑ τα videos της Εποπτείας, γραφτείτε στο κανάλι μας στο youtube, πατώντας ΕΔΩ
*****
Η θέση αυτή, γνωστή ως υλισμός, θεωρεί ότι η συνείδηση δεν είναι τίποτε άλλο από τη δραστηριότητα νευρώνων και ηλεκτρομαγνητικών πεδίων στον εγκέφαλο.
Στον αντίποδα, ο ιδεαλισμός, από τον Χέγκελ έως άλλους στοχαστές, υποστήριξε ότι ο νους είναι το πρωταρχικό δεδομένο της πραγματικότητας.
Η επιστήμη, ωστόσο, υιοθέτησε κατά κύριο λόγο το πρώτο στρατόπεδο.
Από τα υποατομικά σωματίδια στην χημεία, από τη βιολογία στη νευροεπιστήμη, επιχειρεί μια «από τα κάτω προς τα πάνω» εξήγηση: πρώτα η ύλη, έπειτα η ζωή, και στο τέλος (σχεδόν ως παράγωγο) η συνείδηση.
Κι όμως, όπως παραδέχθηκε ο Ντέιβιντ Τσάλμερς, εδώ βρίσκεται το «σκληρό πρόβλημα της συνείδησης».
Πώς ακριβώς προκύπτει το βίωμα, το «πώς είναι να υπάρχεις», από την κίνηση ατόμων;
Το τυφλό σημείο της επιστήμης
Όπως το οπτικό νεύρο δημιουργεί ένα τυφλό σημείο στο οπτικό μας πεδίο, έτσι και η επιστήμη έχει το δικό της τυφλό σημείο: την εμπειρία.
Η εμπειρία δεν είναι απλώς ένα «δεδομένο».
Είναι το υπόβαθρο κάθε δεδομένου.
Πριν από κάθε θεωρία, πριν από κάθε εξίσωση, υπάρχει το βίωμα.
Ο Ουίλιαμ Τζέιμς μιλούσε για «άμεση εμπειρία». Ο Έντμουντ Χούσερλ εισήγαγε τον όρο Lebenswelt, τον «βιόκοσμο», τον κόσμο όπως ήδη τον ζούμε πριν τον αναλύσουμε.
Στην ελληνική φιλοσοφική παράδοση, κάτι ανάλογο συναντούμε στην έννοια της «εμπειρίας» στον Αριστοτέλη, η οποία προηγείται της επιστήμης και της τέχνης.
Δεν υπάρχει γνώση χωρίς το προϋπάρχον βίωμα.
Ο άνθρωπος δεν είναι απλώς παρατηρητής, είναι μετέχων.
Κι όμως, η νεωτερική επιστήμη καλλιέργησε αυτό που ο Τόμας Νέιτζελ ονόμασε «θέα από το πουθενά».
Μια υποτιθέμενη οπτική απαλλαγμένη από κάθε ανθρώπινη συμμετοχή.
Ένα βλέμμα σχεδόν θεϊκό.
Το παράδειγμα της θερμοκρασίας είναι χαρακτηριστικό.
Το αίσθημα του «ζεστού» και του «κρύου», ένα πρωτογενές βίωμα, μετατράπηκε σε αριθμούς, σε βαθμούς Κελσίου, σε ενθαλπίες και εξισώσεις θερμοδυναμικής.
Η αφαίρεση ήταν εξαιρετικά επιτυχής τεχνολογικά.
Όμως, όπως επισήμανε ο Χούσερλ, συνέβη μια «ύπουλη αντικατάσταση»: οι αφαιρέσεις άρχισαν να θεωρούνται πιο πραγματικές από την ίδια την εμπειρία που τις γέννησε.
Το αποτέλεσμα; Μια επιστήμη πανίσχυρη στην τεχνολογία αλλά αμήχανη μπροστά στο ερώτημα της συνείδησης.
Πέρα από το Δίπολο Υλισμού – Ιδεαλισμού
Υπάρχουν όμως και άλλες διαδρομές.
Ο Άλφρεντ Ουάιτχεντ προειδοποίησε για την «πλάνη της εσφαλμένης συγκεκριμενοποίησης», δηλαδή την τάση να θεωρούμε τις μαθηματικές αφαιρέσεις πιο πραγματικές από τον κόσμο όπως βιώνεται.
Στη φιλοσοφία της διαδικασίας που πρότεινε, η εμπειρία είναι θεμελιώδης.
Στην ινδική παράδοση, ο Ναγκαρτζούνα ανέλυσε την εμπειρία χωρίς να την υποτάξει σε μια απρόσωπη αντικειμενικότητα τρίτου προσώπου.
Αντίστοιχα, στην ελληνική σκέψη, από τον Ηράκλειτο έως τον Αριστοτέλη, ο κόσμος δεν είναι μηχανή αλλά γίγνεσθαι: ροή, σχέση, μορφή.
Ο οργανισμός δεν ορίζεται από τα υλικά του, αλλά από τη μορφή και την εντελέχειά του.
Η έννοια της «ολότητας» προηγείται των μερών.
Ο οργανισμός δεν είναι μηχανή
Η μεταφορά της μηχανής είναι ίσως το μεγαλύτερο αόρατο φίλτρο της εποχής μας.
Στην εποχή της τεχνητής νοημοσύνης, η παρομοίωση του ανθρώπου ως «υπολογιστή από κρέας» μοιάζει αυτονόητη.
Όμως είναι βαθιά προβληματική.
Μια μηχανή κατασκευάζεται για έναν εξωτερικό σκοπό.
Ένας οργανισμός, αντίθετα, είναι αυτοσυνεπής ενότητα.
Τα κύτταρα είναι ανοιχτά θερμοδυναμικά συστήματα: ύλη και ενέργεια διαρκώς εισέρχονται και εξέρχονται.
Τα άτομα που απαρτίζουν σήμερα ένα κύτταρο δεν είναι τα ίδια με εκείνα μιας εβδομάδας πριν.
Κι όμως, η ταυτότητα παραμένει.
Άρα η ουσία δεν βρίσκεται στην ύλη αλλά στην οργάνωση, στη μορφή.
Κάτι που θυμίζει έντονα την αριστοτελική διάκριση ύλης και μορφής.
Χωρίς μορφή, η ύλη είναι άμορφο δυναμικό.
Χωρίς οργάνωση, τα άτομα δεν είναι «ζωή».
Μια πρόκληση για το μέλλον και για την Ελλάδα
Εάν η επιστήμη θέλει πραγματικά να κατανοήσει τη συνείδηση, οφείλει να επανεντάξει την εμπειρία στο κέντρο της.
Όχι ως θόρυβο, αλλά ως θεμέλιο.
Για τον ελληνικό πνευματικό ορίζοντα, το ζήτημα αυτό δεν είναι ξένο.
Από το «γνῶθι σαυτόν» των Δελφών έως την αριστοτελική ενδελέχεια, η ελληνική παράδοση δεν αντιμετώπισε ποτέ τον άνθρωπο ως απλό μηχανισμό.
Ο άνθρωπος είναι σχέση, λόγος, βίωμα, μετοχή σε κόσμο.
Ίσως, λοιπόν, η κρίση κατανόησης της συνείδησης στη Δύση να μην είναι απλώς επιστημονικό πρόβλημα.
Είναι πολιτισμικό.
Και ίσως η υπέρβασή του να απαιτεί όχι μόνο νέα εργαστήρια και αλγόριθμους, αλλά μια επιστροφή σε κάτι που η ελληνική σκέψη γνώριζε από παλιά: ότι η πραγματικότητα δεν εξαντλείται σε αυτό που μετριέται, αλλά θεμελιώνεται σε αυτό που βιώνεται.-
*****
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΑΚΟΜΑ
Ποιοι είναι οι πραγματικοί εχθροί του Κυριάκου Μητσοτάκη;
Η μοναξιά του φιλελευθερισμού στην εποχή των άκρων
Η Ελλάδα από το Grexit στο Eurogroup
Το Ισραήλ πολλοί εμίσησαν, τα όπλα του, όμως, όχι...
Ερνέστος Τσίλλερ, ο μεγάλος αρχιτέκτων που πέθανε πάμπτωχος
Μήπως φθάνουμε στο τέλος του ελεύθερου κόσμου;
Στο μυαλό ενός «αντισυστημικού»
Μπορεί η Ουκρανία να γλιτώσει από μιαν άδικη «ειρήνη»;
Η τραγωδία των Τεμπών και η πολιτική της εκμετάλλευση
Ο φθόνος στην πολιτική είναι το πραγματικά μεγάλο όπλο του λαϊκισμού
δεν βρέθηκαν σχόλια επισκεπτών...