Η Ελευθερία ως ιστορικό στοίχημα της Δύσης

Γράφει ο Διαμαντής Σεϊτανίδης

Το ερώτημα αν οι φιλελεύθερες αξίες αποτελούν πλέον μια «πολυτέλεια» που η Δύση δεν μπορεί να αντέξει δεν είναι απλώς πολιτικό.

Είναι βαθιά υπαρξιακό.

Το πρόσφατο άρθρο του Economist θέτει το ζήτημα με οξύτητα: μπροστά σε αυταρχικά μοντέλα που υπόσχονται ταχύτητα, αποτελεσματικότητα και τεχνολογική πρόοδο, ο πειρασμός εγκατάλειψης των φιλελεύθερων αρχών επανεμφανίζεται. 

Ωστόσο, η επιτυχία κρατών με ισχυρό κρατικό έλεγχο δεν αποτελεί επαρκή λόγο ώστε οι δυτικές κοινωνίες να υιοθετήσουν «σιδερένια» διακυβέρνηση. 

Η θέση αυτή επαναφέρει μια παλιά αλήθεια: η ελευθερία δεν είναι εργαλειακή επιλογή αλλά θεμελιώδης αξία. 

Στη δυτική ιστορία, από τον Διαφωτισμό έως τα μεταπολεμικά συντάγματα, η πολιτική νομιμοποίηση συνδέθηκε με τα δικαιώματα του ατόμου, το κράτος δικαίου και την ανοικτή κοινωνία. 

Όταν αυτά αντιμετωπίζονται ως διαπραγματεύσιμα, η ίδια η έννοια της πολιτικής κοινότητας αποδυναμώνεται.

Η «αποτελεσματικότητα» του αυταρχισμού και το όριο της

Στον σύγχρονο κόσμο, η σύγκριση φιλελεύθερων και αυταρχικών συστημάτων γίνεται συχνά με οικονομικούς ή τεχνοκρατικούς όρους: ποιος χτίζει ταχύτερα υποδομές, ποιος λαμβάνει αποφάσεις χωρίς καθυστερήσεις, ποιος επιβάλλει κοινωνική πειθαρχία. 

Το επιχείρημα ότι η δημοκρατία είναι αργή και δαπανηρή αποκτά έτσι νέα απήχηση.

*****

Για να μη χάσετε καμία ανάρτηση της Εποπτείας, γραφτείτε στο εβδομαδιαίο newsletter μας, πατώντας ΕΔΩ

Για ΟΛΑ τα videos της Εποπτείας, γραφτείτε στο κανάλι μας στο youtube, πατώντας ΕΔΩ

*****

Όμως η ίδια η ιστορική εμπειρία της Δύσης δείχνει ότι η μακροχρόνια ευημερία δεν στηρίζεται μόνο στην ταχύτητα των αποφάσεων αλλά στην εμπιστοσύνη, τη λογοδοσία και τη θεσμική σταθερότητα, στοιχεία άρρηκτα δεμένα με τη φιλελεύθερη δημοκρατία. 

Το να εγκαταλείψει η Δύση αυτές τις αρχές για λόγους ανταγωνισμού θα ισοδυναμούσε με απώλεια του ίδιου του ιστορικού της πυρήνα. 

Η ελληνική εμπειρία της ελευθερίας

Η συζήτηση αυτή αποκτά ιδιαίτερο βάθος όταν ιδωθεί μέσα από την ελληνική ιστορική διαδρομή. 

Η έννοια της ελευθερίας δεν είναι αφηρημένη θεωρία αλλά βιωμένη εμπειρία: Από την κλασική πόλη- κράτος, όπου η πολιτική συμμετοχή συνδεόταν με την ιδιότητα του πολίτη, ως την Επανάσταση του 1821, όπου η εθνική ανεξαρτησία ταυτίστηκε με τη διεκδίκηση πολιτικών δικαιωμάτων, κι από εκεί μέχρι τη μεταπολιτευτική Δημοκρατία, που οικοδομήθηκε ως απάντηση στον αυταρχισμό της δικτατορίας.

Κάθε φορά, η ελευθερία δεν εμφανίστηκε ως πολυτέλεια αλλά ως προϋπόθεση αξιοπρέπειας και συλλογικής ύπαρξης.

Η σύγχρονη ελληνική λογοτεχνία αντανακλά αυτή την αγωνία. 

Από τον Σολωμό ως τον Κάλβο, από τον Σεφέρη και τον Ελύτη έως τον Ρίτσο, η ελευθερία παρουσιάζεται όχι μόνο ως πολιτικό αίτημα αλλά ως εσωτερική κατάσταση, μια διαρκής πάλη ανάμεσα στον φόβο και την αυτογνωσία. 

Έτσι, η φιλελεύθερη αξία μετατρέπεται σε πολιτισμικό βίωμα.

Ελευθερία και ευθύνη στον 21ο αιώνα

Το πραγματικό δίλημμα, λοιπόν, δεν είναι «ελευθερία ή αποτελεσματικότητα», αλλά πώς οι φιλελεύθερες κοινωνίες μπορούν να παραμείνουν ελεύθερες μέσα σε έναν κόσμο αυξανόμενου ανταγωνισμού.

Η απάντηση βλέπει προς δύο κατευθύνσεις: Εσωτερική ανανέωση των δημοκρατιών με  αντιμετώπιση ανισοτήτων, ενίσχυση θεσμών, αποκατάσταση εμπιστοσύνης, καθώς και πολιτισμική αυτοσυνειδησία, δηλαδή υπενθύμιση ότι η ελευθερία δεν είναι τεχνικό σύστημα διακυβέρνησης αλλά αξιακή επιλογή.

Χωρίς αυτά, η φιλελεύθερη δημοκρατία κινδυνεύει όχι από τους αντιπάλους της αλλά από τη δική της κόπωση.

Επίλογος: η ελευθερία δεν είναι πολυτέλεια

Αν κάτι διδάσκει τόσο η δυτική όσο και η ελληνική ιστορία, είναι ότι η ελευθερία μοιάζει πολυτέλεια μόνο σε περιόδους ασφάλειας. 

Στις στιγμές κρίσης αποκαλύπτεται ως αναγκαιότητα.

Γι’ αυτό και το ερώτημα του Economist ίσως πρέπει να αντιστραφεί: δεν είναι αν η Δύση μπορεί να αντέξει τις φιλελεύθερες αξίες, αλλά αν μπορεί να επιβιώσει χωρίς αυτές.

Και η ελληνική εμπειρία (ιστορική, πολιτική και λογοτεχνική) υπενθυμίζει ότι η απάντηση είναι ξεκάθαρα αρνητική.- 

*****

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΑΚΟΜΑ

Ποιοι είναι οι πραγματικοί εχθροί του Κυριάκου Μητσοτάκη; 

Η μοναξιά του φιλελευθερισμού στην εποχή των άκρων

Η Ελλάδα από το Grexit στο Eurogroup

Το Ισραήλ πολλοί εμίσησαν, τα όπλα του, όμως, όχι...

Ερνέστος Τσίλλερ, ο μεγάλος αρχιτέκτων που πέθανε πάμπτωχος

Μήπως φθάνουμε στο τέλος του ελεύθερου κόσμου;

Στο μυαλό ενός «αντισυστημικού»

Μπορεί η Ουκρανία να γλιτώσει από μιαν άδικη «ειρήνη»;

Η τραγωδία των Τεμπών και η πολιτική της εκμετάλλευση

Ο φθόνος στην πολιτική είναι το πραγματικά μεγάλο όπλο του λαϊκισμού