Γράφει ο Διαμαντής Σεϊτανίδης
Το ερώτημα αν οι φιλελεύθερες αξίες αποτελούν πλέον μια «πολυτέλεια» που η Δύση δεν μπορεί να αντέξει δεν είναι απλώς πολιτικό.
Είναι βαθιά υπαρξιακό.
Το πρόσφατο άρθρο του Economist θέτει το ζήτημα με οξύτητα: μπροστά σε αυταρχικά μοντέλα που υπόσχονται ταχύτητα, αποτελεσματικότητα και τεχνολογική πρόοδο, ο πειρασμός εγκατάλειψης των φιλελεύθερων αρχών επανεμφανίζεται.
Ωστόσο, η επιτυχία κρατών με ισχυρό κρατικό έλεγχο δεν αποτελεί επαρκή λόγο ώστε οι δυτικές κοινωνίες να υιοθετήσουν «σιδερένια» διακυβέρνηση.
Η θέση αυτή επαναφέρει μια παλιά αλήθεια: η ελευθερία δεν είναι εργαλειακή επιλογή αλλά θεμελιώδης αξία.
Στη δυτική ιστορία, από τον Διαφωτισμό έως τα μεταπολεμικά συντάγματα, η πολιτική νομιμοποίηση συνδέθηκε με τα δικαιώματα του ατόμου, το κράτος δικαίου και την ανοικτή κοινωνία.
Όταν αυτά αντιμετωπίζονται ως διαπραγματεύσιμα, η ίδια η έννοια της πολιτικής κοινότητας αποδυναμώνεται.
Η «αποτελεσματικότητα» του αυταρχισμού και το όριο της
Στον σύγχρονο κόσμο, η σύγκριση φιλελεύθερων και αυταρχικών συστημάτων γίνεται συχνά με οικονομικούς ή τεχνοκρατικούς όρους: ποιος χτίζει ταχύτερα υποδομές, ποιος λαμβάνει αποφάσεις χωρίς καθυστερήσεις, ποιος επιβάλλει κοινωνική πειθαρχία.
Το επιχείρημα ότι η δημοκρατία είναι αργή και δαπανηρή αποκτά έτσι νέα απήχηση.
*****
Για να μη χάσετε καμία ανάρτηση της Εποπτείας, γραφτείτε στο εβδομαδιαίο newsletter μας, πατώντας ΕΔΩ
Για ΟΛΑ τα videos της Εποπτείας, γραφτείτε στο κανάλι μας στο youtube, πατώντας ΕΔΩ
*****
Όμως η ίδια η ιστορική εμπειρία της Δύσης δείχνει ότι η μακροχρόνια ευημερία δεν στηρίζεται μόνο στην ταχύτητα των αποφάσεων αλλά στην εμπιστοσύνη, τη λογοδοσία και τη θεσμική σταθερότητα, στοιχεία άρρηκτα δεμένα με τη φιλελεύθερη δημοκρατία.
Το να εγκαταλείψει η Δύση αυτές τις αρχές για λόγους ανταγωνισμού θα ισοδυναμούσε με απώλεια του ίδιου του ιστορικού της πυρήνα.
Η ελληνική εμπειρία της ελευθερίας
Η συζήτηση αυτή αποκτά ιδιαίτερο βάθος όταν ιδωθεί μέσα από την ελληνική ιστορική διαδρομή.
Η έννοια της ελευθερίας δεν είναι αφηρημένη θεωρία αλλά βιωμένη εμπειρία: Από την κλασική πόλη- κράτος, όπου η πολιτική συμμετοχή συνδεόταν με την ιδιότητα του πολίτη, ως την Επανάσταση του 1821, όπου η εθνική ανεξαρτησία ταυτίστηκε με τη διεκδίκηση πολιτικών δικαιωμάτων, κι από εκεί μέχρι τη μεταπολιτευτική Δημοκρατία, που οικοδομήθηκε ως απάντηση στον αυταρχισμό της δικτατορίας.
Κάθε φορά, η ελευθερία δεν εμφανίστηκε ως πολυτέλεια αλλά ως προϋπόθεση αξιοπρέπειας και συλλογικής ύπαρξης.
Η σύγχρονη ελληνική λογοτεχνία αντανακλά αυτή την αγωνία.
Από τον Σολωμό ως τον Κάλβο, από τον Σεφέρη και τον Ελύτη έως τον Ρίτσο, η ελευθερία παρουσιάζεται όχι μόνο ως πολιτικό αίτημα αλλά ως εσωτερική κατάσταση, μια διαρκής πάλη ανάμεσα στον φόβο και την αυτογνωσία.
Έτσι, η φιλελεύθερη αξία μετατρέπεται σε πολιτισμικό βίωμα.
Ελευθερία και ευθύνη στον 21ο αιώνα
Το πραγματικό δίλημμα, λοιπόν, δεν είναι «ελευθερία ή αποτελεσματικότητα», αλλά πώς οι φιλελεύθερες κοινωνίες μπορούν να παραμείνουν ελεύθερες μέσα σε έναν κόσμο αυξανόμενου ανταγωνισμού.
Η απάντηση βλέπει προς δύο κατευθύνσεις: Εσωτερική ανανέωση των δημοκρατιών με αντιμετώπιση ανισοτήτων, ενίσχυση θεσμών, αποκατάσταση εμπιστοσύνης, καθώς και πολιτισμική αυτοσυνειδησία, δηλαδή υπενθύμιση ότι η ελευθερία δεν είναι τεχνικό σύστημα διακυβέρνησης αλλά αξιακή επιλογή.
Χωρίς αυτά, η φιλελεύθερη δημοκρατία κινδυνεύει όχι από τους αντιπάλους της αλλά από τη δική της κόπωση.
Επίλογος: η ελευθερία δεν είναι πολυτέλεια
Αν κάτι διδάσκει τόσο η δυτική όσο και η ελληνική ιστορία, είναι ότι η ελευθερία μοιάζει πολυτέλεια μόνο σε περιόδους ασφάλειας.
Στις στιγμές κρίσης αποκαλύπτεται ως αναγκαιότητα.
Γι’ αυτό και το ερώτημα του Economist ίσως πρέπει να αντιστραφεί: δεν είναι αν η Δύση μπορεί να αντέξει τις φιλελεύθερες αξίες, αλλά αν μπορεί να επιβιώσει χωρίς αυτές.
Και η ελληνική εμπειρία (ιστορική, πολιτική και λογοτεχνική) υπενθυμίζει ότι η απάντηση είναι ξεκάθαρα αρνητική.-
*****
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΑΚΟΜΑ
Ποιοι είναι οι πραγματικοί εχθροί του Κυριάκου Μητσοτάκη;
Η μοναξιά του φιλελευθερισμού στην εποχή των άκρων
Η Ελλάδα από το Grexit στο Eurogroup
Το Ισραήλ πολλοί εμίσησαν, τα όπλα του, όμως, όχι...
Ερνέστος Τσίλλερ, ο μεγάλος αρχιτέκτων που πέθανε πάμπτωχος
Μήπως φθάνουμε στο τέλος του ελεύθερου κόσμου;
Στο μυαλό ενός «αντισυστημικού»
Μπορεί η Ουκρανία να γλιτώσει από μιαν άδικη «ειρήνη»;
Η τραγωδία των Τεμπών και η πολιτική της εκμετάλλευση
Ο φθόνος στην πολιτική είναι το πραγματικά μεγάλο όπλο του λαϊκισμού
δεν βρέθηκαν σχόλια επισκεπτών...