Γράφει ο Ευγένιος
Όλοι γνωρίζουν την ιστορία του Αδάμ και της Εύας.
Στον Κήπο της Εδέμ, το φίδι δελεάζει την Εύα να φάει ένα μήλο.
Εκείνη το προσφέρει και στον Αδάμ, κι εκείνος δαγκώνει.
Ξαφνικά αντιλαμβάνονται τη γυμνότητά τους, σπεύδουν να σκεπαστούν με φύλλα και, όταν ο Θεός ανακαλύπτει την ανυπακοή τους, τους εκδιώκει από τον Παράδεισο.
Υπάρχει όμως μια λεπτομέρεια σ’ αυτή την τόσο γνώριμη αφήγηση που δεν είναι καθόλου βέβαιη: το μήλο.
Το βιβλικό κείμενο δεν μιλά πουθενά για μήλο.
Αναφέρει απλώς ότι η Εύα έκοψε και έφαγε «καρπό».
Πώς λοιπόν ριζώθηκε στη φαντασία μας η εικόνα του μήλου;
Και γιατί αλλού η Εύα εικονίζεται με σύκο (όπως στην Καπέλα Σιξτίνα του Μιχαήλ Αγγέλου) και αλλού με τσαμπί σταφύλια, ιδίως στην ανατολική εικονογραφία;
Έχει άραγε σημασία ποιος ήταν ο καρπός;
*****
Για να μη χάσετε καμία ανάρτηση της Εποπτείας, γραφτείτε στο εβδομαδιαίο newsletter μας, πατώντας ΕΔΩ
Για ΟΛΑ τα videos της Εποπτείας, γραφτείτε στο κανάλι μας στο youtube, πατώντας ΕΔΩ
*****
Αν παρακολουθήσουμε την ιστορική διαδρομή του «απαγορευμένου καρπού», θα διαπιστώσουμε ότι η απάντηση είναι πιο σύνθετη απ’ όσο φαίνεται.
Λογοπαίγνια και ευσέβεια
Στο εβραϊκό πρωτότυπο της Γενέσεως, ο καρπός ονομάζεται peri, μια γενική λέξη που σημαίνει απλώς «καρπός».
Χρησιμοποιείται τόσο για τα προϊόντα της γης όσο και μεταφορικά για το «αποτέλεσμα» ή τον «καρπό» μιας πράξης.
Έτσι, εκεί όπου οι μεταφράσεις αποδίδουν στο Δευτερονόμιο «ο καρπός της κοιλίας σου» ή «οι καρποί της γης σου», το εβραϊκό κείμενο επαναλαμβάνει απλώς τη λέξη peri.
Πώς λοιπόν ο αόριστος αυτός «καρπός» έγινε μήλο;
Η απάντηση κρύβεται στη λατινική γλώσσα και σ’ ένα γοητευτικό λογοπαίγνιο.
Στα λατινικά, mālum (με μακρό φωνήεν) σημαίνει «μήλο».
Αν όμως αφαιρεθεί το μακρό σύμβολο και η λέξη προφερθεί malum, τότε σημαίνει «κακό».
Ηχητικά σχεδόν ίδιες, οι δύο λέξεις δημιούργησαν έναν συμβολικό συνειρμό που οι μεσαιωνικοί θεολόγοι και καλλιτέχνες δεν άφησαν ανεκμετάλλευτο.
Το μήλο έγινε έτσι εικαστικό σύμβολο της αμαρτίας, της Πτώσης, της απαγορευμένης γνώσης.
Στα χειρόγραφα και στη δυτική τέχνη του Μεσαίωνα κυριάρχησε ως αυτονόητη λεπτομέρεια της σκηνής.
Αιώνες αργότερα, ο Τζον Μίλτον, συνθέτοντας τον Χαμένο Παράδεισο, αξιοποίησε συνειδητά αυτή την παράδοση.
Περιγράφοντας την Εύα να τρώει μήλο, στερέωσε οριστικά την εικόνα στη συνείδηση του αγγλόφωνου κόσμου.
Το σύκο και η εύθραυστη υπόσχεση
Δεν αποδέχθηκαν όμως όλοι το λατινικό λογοπαίγνιο.
Ο Μιχαήλ Άγγελος, ζωγραφίζοντας την οροφή της Καπέλα Σιξτίνα το 1508, επέλεξε να απομακρυνθεί από το στερεότυπο του μήλου.
Δεν το έκανε απλώς για να πρωτοτυπήσει.
Ως μελετητής της Γραφής, γνώριζε ότι ο Αδάμ και η Εύα κάλυψαν τη γυμνότητά τους με φύλλα συκής.
Και από πού προήλθαν τα φύλλα αυτά;
Από συκιά, ίσως από το ίδιο δέντρο που έφερε τον απαγορευμένο καρπό.
Η επιλογή του σύκου δεν ήταν μόνο βιβλική ακρίβεια.
Είχε και συμβολικό βάθος.
Το σύκο ωριμάζει γρήγορα και χαλά εύκολα.
Για τον Μιχαήλ Άγγελο, εξέφραζε ιδανικά την απατηλή υπόσχεση της αμαρτίας και τη φθορά που ακολουθεί.
Το αμπέλι και το κρασί
Στην Ανατολική Χριστιανοσύνη, η παράδοση ακολούθησε διαφορετικό δρόμο.
Η κυριαρχία της λατινικής στη Δύση δεν είχε αντίστοιχο στην Ανατολή, και το λογοπαίγνιο mālum/malum δεν μπορούσε να λειτουργήσει.
Έτσι, το είδος του καρπού συχνά θεωρήθηκε δευτερεύον.
Η ουσία ήταν η ανυπακοή, όχι το βοτανικό είδος.
Ωστόσο, στην ανατολική εικονογραφία εμφανίζεται συχνά ένα συγκεκριμένο φρούτο: τα σταφύλια.
Η επιλογή δεν είναι τυχαία.
Στο Κατά Ιωάννην Ευαγγέλιο, ο Χριστός λέει: «Εγώ ειμί η άμπελος, υμείς τα κλήματα. Ο μένων εν εμοί καγώ εν αυτώ, ούτος φέρει καρπόν πολύν, ότι χωρίς εμού ου δύνασθε ποιείν ουδέν».
Αν ο Αδάμ και η Εύα εικονίζονται να κόβουν σταφύλια, η πράξη τους υποδηλώνει αποκοπή από την αληθινή Άμπελο, ρήξη της κοινωνίας με τον Θεό.
Ταυτόχρονα όμως, τα σταφύλια παραπέμπουν στο κρασί της Θείας Ευχαριστίας, στο αίμα του Χριστού που χύνεται «εις άφεσιν αμαρτιών».
Έτσι, το ίδιο σύμβολο που υπαινίσσεται την Πτώση υποδεικνύει και τη Λύτρωση.
Ο καρπός της απομάκρυνσης γίνεται προεικόνιση της επανένωσης.
Η ανθρωπότητα, που αποκόπηκε από την Άμπελο, καλείται να εγκεντριστεί εκ νέου.
Ένας απαγορευμένος καρπός, και όμως ένας καρπός που κρύβει μέσα του την υπόσχεση της σωτηρίας.
Έχει τελικά σημασία;
Ίσως όχι ως προς τη βιολογία.
Αλλά έχει σημασία ως προς το νόημα.
Το μήλο μιλά για το κακό.
Το σύκο για τη φθορά της ψευδαίσθησης.
Το σταφύλι για την απώλεια, και ταυτόχρονα για το αίμα που συμφιλιώνει.
Ο βιβλικός συγγραφέας άφησε τον καρπό ακαθόριστο.
Η τέχνη και η θεολογία τον γέμισαν συμβολισμούς.
Και ίσως αυτή η αοριστία να είναι το πιο εύγλωττο στοιχείο: δεν έχει σημασία τι είδους καρπός ήταν, αλλά τι καρπό έφερε η πράξη.
Η ανυπακοή γέννησε ρήξη.
Η ρήξη γέννησε ιστορία.
Και μέσα στην ιστορία ωρίμασε η υπόσχεση της αποκατάστασης.
Ένας καρπός που απαγορεύτηκε, αλλά έγινε αφορμή για να κατανοήσει ο άνθρωπος τη δίψα του για κάτι βαθύτερο από τη γνώση: για κοινωνία, για χάρη, για επιστροφή.-
*****
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΑΚΟΜΑ
Ποιοι είναι οι πραγματικοί εχθροί του Κυριάκου Μητσοτάκη;
Η μοναξιά του φιλελευθερισμού στην εποχή των άκρων
Η Ελλάδα από το Grexit στο Eurogroup
Το Ισραήλ πολλοί εμίσησαν, τα όπλα του, όμως, όχι...
Ερνέστος Τσίλλερ, ο μεγάλος αρχιτέκτων που πέθανε πάμπτωχος
Μήπως φθάνουμε στο τέλος του ελεύθερου κόσμου;
Στο μυαλό ενός «αντισυστημικού»
Μπορεί η Ουκρανία να γλιτώσει από μιαν άδικη «ειρήνη»;
Η τραγωδία των Τεμπών και η πολιτική της εκμετάλλευση
Ο φθόνος στην πολιτική είναι το πραγματικά μεγάλο όπλο του λαϊκισμού
δεν βρέθηκαν σχόλια επισκεπτών...