Γράφει ο Ευγένιος
Υπάρχει κάτι βαθιά ειρωνικό και επικίνδυνα αλαζονικό, όταν οι σύγχρονοι «διαχειριστές» της τέχνης επιχειρούν να «βελτιώσουν» έναν κλασικό.
Όταν αφαιρούν, περικόπτουν, «εξευγενίζουν» και τελικά ακρωτηριάζουν ένα έργο, στο όνομα μιας δήθεν ευαισθησίας ή παιδαγωγικής σκοπιμότητας, δεν διαπράττουν απλώς αισθητική αστοχία.
Διαπράττουν ύβρη.
Η περίπτωση μιας πανεπιστημιακής παράστασης του Βασιλιά Ληρ, όπου αφαιρέθηκαν τα περισσότερα από τα καίρια λόγια του Φτωχού Τομ, δεν συνιστά απλώς μια ατυχή σκηνοθετική επιλογή.
Αποτελεί, αντίθετα, σύμπτωμα μιας βαθύτερης παθολογίας: της ανάγκης της εποχής μας να αποστειρώνει τα μεγάλα έργα από ό,τι ενοχλεί, ό,τι προκαλεί, ό,τι καλεί σε αυτογνωσία.
Κι όμως, ο ίδιος ο Σαίξπηρ μάς είχε προειδοποιήσει.
Στον Άμλετ, ο πρίγκιπας της Δανίας επιμένει ότι τα λόγια των γελωτοποιών δεν πρέπει να αντιμετωπίζονται επιπόλαια.
Διότι πίσω από τη φαινομενική μωρία κρύβεται συχνά η πιο σκληρή αλήθεια.
*****
Για να μη χάσετε καμία ανάρτηση της Εποπτείας, γραφτείτε στο εβδομαδιαίο newsletter μας, πατώντας ΕΔΩ
Για ΟΛΑ τα videos της Εποπτείας, γραφτείτε στο κανάλι μας στο youtube, πατώντας ΕΔΩ
*****
Αυτό δεν είναι μόνο θεατρική οδηγία, είναι κυρίως πολιτισμική αρχή.
«Η σοφία του κόσμου τούτου μωρία παρά τω Θεώ εστίν», γράφει ο Απόστολος Παύλος.
Και αυτή ακριβώς η «μωρία» είναι ο πυρήνας του Βασιλιά Ληρ.
Από τον Τειρεσία στον «διά Χριστόν σαλό»
Δεν ήταν ο Σαίξπηρ που εφηύρε τη σοφία του τρελού.
Την κληρονόμησε από μια παράδοση που εκτείνεται από την αρχαία Ελλάδα έως τη χριστιανική Ανατολή.
Στην ελληνική τραγωδία, ο Τειρεσίας (τυφλός, περιθωριακός, συχνά περιφρονημένος) είναι ο μόνος που βλέπει.
Ο Οιδίπους, με πλήρη όραση, είναι ο πραγματικά τυφλός.
Η εξουσία και η αυτοπεποίθηση θολώνουν την κρίση.
Η αδυναμία και ο πόνος καθαρίζουν το βλέμμα.
Στην ορθόδοξη παράδοση, ο «διά Χριστόν σαλός» φέρει την ίδια παραδοξότητα.
Ο Άγιος Ανδρέας ο Σαλός, ο Άγιος Βασίλειος της Μόσχας, αλλά και μορφές της ελληνικής λαϊκής ευσέβειας, εμφανίζονται ως παράλογοι στα μάτια του κόσμου, ενώ στην πραγματικότητα αποκαλύπτουν τη γύμνια της κοινωνικής υποκρισίας.
Ο φτωχός Τομ του Σαίξπηρ ανήκει σε αυτή τη γενεαλογία.
Ενώ παρουσιάζεται ως ένας μεταμφιεσμένος ευγενής, η πραγματική του ταυτότητα είναι άλλη.
Είναι το πρόσωπο που, μέσα από τη «τρέλα» του, φανερώνει την πνευματική τύφλωση της εξουσίας.
Είναι ο καταλύτης της μετάνοιας του Ληρ.
Όταν ο Ληρ γυμνώνεται στη θύελλα και κραυγάζει «off, off, you lendings!», η πράξη του θυμίζει τόσο τον Άγιο Φραγκίσκο όσο και τον τραγικό ήρωα που συντρίβεται από την ίδια του την ύβρη.
Είναι στιγμή κάθαρσης, σχεδόν μυστηριακή.
Κι όμως, αυτή ακριβώς η πνευματική ραχοκοκαλιά του έργου αφαιρέθηκε.
Η λογοκρισία ως φόβος του βάθους
Η λογοκρισία σήμερα δεν εμφανίζεται με τη μορφή απαγόρευσης.
Δεν καίγονται βιβλία στην πλατεία.
Αντίθετα, «επιμελούνται».
«Προσαρμόζονται».
«Συμπτύσσονται για λόγους ρυθμού».
Και μέσα από αυτή τη διακριτική διαδικασία, εξαφανίζεται το ενοχλητικό στοιχείο.
Στην προκειμένη περίπτωση, δεν αφαιρέθηκαν οι σαρκασμοί του Γελωτοποιού, η κοσμική ειρωνεία που συμβιβάζεται με την εξουσία και επιδιώκει την άνεση.
Αφαιρέθηκε η «μωρία του Σταυρού».
Αφαιρέθηκε η ομολογία αμαρτίας.
Αφαιρέθηκε η ιδέα ότι ο πόνος μπορεί να γίνει οδός αλήθειας.
Δεν είναι τυχαίο.
Ζούμε σε μια εποχή που θέλει την τέχνη ασφαλή, ουδέτερη, μη συγκρουσιακή.
Θέλει τον Σαίξπηρ απογυμνωμένο από τη θεολογική του ένταση.
Θέλει την τραγωδία χωρίς μεταφυσική.
Αλλά ένας Ληρ χωρίς τον Φτωχό Τομ είναι ένας Ληρ χωρίς κάθαρση.
Είναι μια ιστορία παραφροσύνης χωρίς λύτρωση.
Η ελληνική εμπειρία της «διόρθωσης» της παράδοσης
Το φαινόμενο δεν είναι ξένο στην ελληνική πραγματικότητα.
Και εδώ έχουμε δει αρχαίες τραγωδίες να «εκσυγχρονίζονται» μέχρις αλλοιώσεως, ιερά κείμενα να αποκόπτονται από το θεολογικό τους βάθος, ιστορικές μορφές να αναπλάθονται ώστε να χωρέσουν σε σύγχρονα ιδεολογικά καλούπια.
Ο δημόσιος διάλογος σχετικά με τον «Καποδίστρια» είνει πολύ πρόσφατος.
Η ίδια λογική που θεωρεί «υπερβολικό» τον Φτωχό Τομ είναι εκείνη που αντιμετωπίζει την τραγική διάσταση της ελληνικής κληρονομιάς ως πρόβλημα προς εξομάλυνση.
Όμως η τραγωδία (ελληνική ή σαιξπηρική) δεν είναι παιδαγωγικό εγχειρίδιο.
Είναι πεδίο σύγκρουσης ανάμεσα στην ύβρη και την ταπείνωση, στην τύφλωση και τη φώτιση.
Αν αφαιρέσεις την ένταση, μένει μόνο το περίβλημα.
Κανείς μεγάλος δεν χρειάζεται προστάτες
Το πιο ανησυχητικό στοιχείο σε τέτοιες παρεμβάσεις δεν είναι η αισθητική απώλεια.
Είναι η υποφώσκουσα πεποίθηση ότι οι σύγχρονοι διαχειριστές γνωρίζουν καλύτερα από τον δημιουργό τι είναι ουσιώδες.
Αυτή είναι η πραγματική ύβρις.
Ο Σαίξπηρ έπλασε έναν κόσμο όπου ο βασιλιάς πρέπει να γίνει «τίποτα» για να δει την αλήθεια.
Όπου η δυστυχία είναι ο μόνος δρόμος προς το θαύμα.
Όπου ο τρελός είναι ο μόνος σώφρων.
Η περικοπή αυτής της διάστασης δεν συνιστά απλώς σκηνοθετική επιλογή.
Πρόκειται για ιδεολογική δήλωση: ότι η ταπείνωση, η μετάνοια και η πνευματική μεταστροφή είναι περιττές ή άβολες έννοιες.
Και όμως, χωρίς αυτές, ο Βασιλιάς Ληρ παύει να είναι τραγωδία και γίνεται απλώς δράμα παρακμής.
Το ερώτημα που μένει
Η λογοκρισία, ακόμη και όταν φοράει το προσωπείο της «καλλιτεχνικής ελευθερίας», αποκαλύπτει πάντα έναν φόβο.
Φόβο μπροστά στην αλήθεια που ξεγυμνώνει.
Ο Φτωχός Τομ κρυώνει στη θύελλα.
Η αλήθεια βρίσκεται έξω, στο κρύο.
Η εξουσία, η άνεση και η αυτάρκεια ζεσταίνονται στο κάστρο.
Το ερώτημα είναι διαχρονικό, και αφορά και εμάς: Θα επιλέξουμε τη θαλπωρή της αποστειρωμένης ανάγνωσης ή το κρύο της οδυνηρής αλήθειας;
Γιατί, όπως γνώριζαν ο Σαίξπηρ, ο Σοφοκλής και οι Πατέρες της Εκκλησίας, η σοφία που σώζει μοιάζει πάντοτε με τρέλα στα μάτια του κόσμου.
Και ίσως γι’ αυτό ακριβώς κάποιοι σπεύδουν να την αποσιωπήσουν.-
*****
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΑΚΟΜΑ
Ποιοι είναι οι πραγματικοί εχθροί του Κυριάκου Μητσοτάκη;
Η μοναξιά του φιλελευθερισμού στην εποχή των άκρων
Η Ελλάδα από το Grexit στο Eurogroup
Το Ισραήλ πολλοί εμίσησαν, τα όπλα του, όμως, όχι...
Ερνέστος Τσίλλερ, ο μεγάλος αρχιτέκτων που πέθανε πάμπτωχος
Μήπως φθάνουμε στο τέλος του ελεύθερου κόσμου;
Στο μυαλό ενός «αντισυστημικού»
Μπορεί η Ουκρανία να γλιτώσει από μιαν άδικη «ειρήνη»;
Η τραγωδία των Τεμπών και η πολιτική της εκμετάλλευση
Ο φθόνος στην πολιτική είναι το πραγματικά μεγάλο όπλο του λαϊκισμού
δεν βρέθηκαν σχόλια επισκεπτών...