Γράφει ο Ευγένιος
Παρότι σήμερα ο Κικέρων δεν θεωρείται ευρέως ως πρωτότυπος ή εξαιρετικός στοχαστής (κυρίως με το επιχείρημα, όχι πάντως ορθό, ότι η φιλοσοφία του είναι παράγωγη και δευτερογενής), στους προηγούμενους αιώνες λογιζόταν ως ένας από τους μεγάλους φιλοσόφους της αρχαιότητας και διαβαζόταν ευρύτατα έως και τον 19ο αιώνα.
Το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα της επιρροής του είναι η μαρτυρία του Αγίου Αυγουστίνου ότι το έργο του Κικέρωνα Hortensius (μια προτρεπτική πραγματεία υπέρ της φιλοσοφίας, η οποία δυστυχώς δεν σώζεται) τον απομάκρυνε από τον έκλυτο βίο του και τον οδήγησε πρώτα στη φιλοσοφία και τελικά στον Θεό.
Αργότερα, ο Αυγουστίνος υιοθέτησε τον ορισμό του Κικέρωνα για την πολιτεία (res publica) και τον αξιοποίησε στο επιχείρημά του ότι ο Χριστιανισμός δεν ευθυνόταν για την πτώση της Ρώμης από τους βαρβάρους.
Η επιρροή του Κικέρωνα σε μεταγενέστερους στοχαστές υπήρξε εκτεταμένη και διαχρονική.
Η σκέψη του Κικέρωνα
Ο Κικέρων υπήγαγε τη φιλοσοφία στην πολιτική, συνεπώς δεν μας εκπλήσσει ότι η φιλοσοφία του είχε σαφή πολιτικό σκοπό: την υπεράσπιση (και, ει δυνατόν, τη βελτίωση) της Ρωμαϊκής Δημοκρατίας.
*****
Για να μη χάσετε καμία ανάρτηση της Εποπτείας, γραφτείτε στο εβδομαδιαίο newsletter μας, πατώντας ΕΔΩ
Για ΟΛΑ τα videos της Εποπτείας, γραφτείτε στο κανάλι μας στο youtube, πατώντας ΕΔΩ
*****
Πίστευε ότι οι πολιτικοί της εποχής του είχαν διαφθαρεί και δεν διέθεταν πλέον τον ενάρετο χαρακτήρα που χαρακτήριζε τους παλαιότερους Ρωμαίους.
Η απώλεια αυτής της αρετής ήταν, κατά τη γνώμη του, η βαθύτερη αιτία της κρίσης της Δημοκρατίας.
Ήλπιζε ότι οι ηγέτες της Ρώμης, ιδίως οι συγκλητικοί, θα άκουγαν τις εκκλήσεις του για ηθική ανανέωση.
Αυτό, όμως, προϋπέθετε ότι η ρωμαϊκή ελίτ θα έθετε την προσωπική αρετή και τη σταθερότητα της πολιτείας υπεράνω της φιλοδοξίας, του πλούτου και της εξουσίας.
Εάν το πράξει, θα θεσπίσει νόμους που θα επιβάλουν ανάλογα πρότυπα και στους υπόλοιπους πολίτες, ώστε η Δημοκρατία να ανθήσει εκ νέου.
Το κατά πόσον αυτή η στάση φανερώνει ευγενή προσήλωση στην αρετή ή αφέλεια απέναντι στη σκληρή και βίαιη πολιτική πραγματικότητα της εποχής του (ή και τα δύο) είναι δύσκολο να κριθεί με βεβαιότητα.
Ο Κικέρων επιχείρησε, λοιπόν, να χρησιμοποιήσει τη φιλοσοφία ως εργαλείο πολιτικής αναμόρφωσης.
Ωστόσο, στη δική του εποχή η φιλοσοφία ήταν κατεξοχήν ελληνικό επίτευγμα, με την Αθήνα να διατηρεί το κύρος της πνευματικής πρωτεύουσας.
Οι Ρωμαίοι ενδιαφέρονταν περισσότερο για τη νομική πρακτική, τη διοίκηση και τη στρατηγική παρά για τη φιλοσοφία και την τέχνη.
Γι’ αυτό και ο Κικέρων αφιερώνει συχνά χώρο στα έργα του για να δικαιολογήσει τη φιλοσοφική του ενασχόληση.
Για να καταστήσει τη φιλοσοφία προσιτή στους Ρωμαίους, μετέφρασε ελληνικά έργα στα λατινικά και επινόησε νέους όρους για να αποδώσει ελληνικές έννοιες, όρους που έδωσαν αργότερα λέξεις όπως «ηθική», «ιδιοκτησία», «άτομο», «επιστήμη», «εικόνα» και «όρεξη».
Παράλληλα, αντλούσε παραδείγματα από τη ρωμαϊκή ιστορία, εξιδανικεύοντάς τα ως πρότυπα ενάρετης συμπεριφοράς.
Συνοψίζοντας τις διδασκαλίες των ελληνικών σχολών (του Ακαδημαϊκού Σκπτικισμού, της Περιπατητικής Σχολής, των Στωικών και των Επικουρείων) έγινε βασική πηγή γνώσης για αυτές.
Ο ίδιος δήλωνε πιστός στην Ακαδημία.
Ο Κικέρων και ο Ακαδημαϊκός Σκεπτικισμός
Την εποχή του υπήρχαν δύο σχολές που διεκδικούσαν την κληρονομιά της Πλατωνικής Ακαδημίας.
Κοινό τους στοιχείο ήταν ο σκεπτικισμός: η άποψη ότι ο άνθρωπος δεν μπορεί να έχει απόλυτη βεβαιότητα για τον κόσμο και, συνεπώς, καμία φιλοσοφική θέση δεν μπορεί να θεωρηθεί οριστικά αληθής.
Οι Ακαδημαϊκοί ασκούσαν κυρίως κριτική στις θέσεις των άλλων.
Η στάση αυτή απαιτεί πνευματική οξύτητα: ικανότητα να βλέπει κανείς όλες τις πλευρές ενός ζητήματος και να αποδέχεται ότι κάθε πεποίθηση είναι προσωρινή.
Πρόκειται για πνεύμα συγγενές προς τη σύγχρονη επιστημονική μέθοδο.
Ο Κικέρων υιοθέτησε αυτήν την προσέγγιση, κάτι που ταίριαζε στη δικανική και πολιτική του ιδιότητα.
Ως ρήτορας και πολιτικός όφειλε να εξετάζει κάθε επιχείρημα και να προσαρμόζεται σε νέα δεδομένα.
Η προσήλωσή του στην Ακαδημία του επέτρεπε επίσης να αντλεί επιλεκτικά ιδέες από άλλες σχολές.
Η μορφή του διαλόγου που χρησιμοποιεί στα έργα του αντανακλά αυτή τη στάση, καθώς του επιτρέπει να παρουσιάζει διαφορετικές απόψεις χωρίς να δεσμεύεται απόλυτα σε καμία.
Ωστόσο, δεν υιοθέτησε τον σκεπτικισμό σε όλα τα πεδία.
Ειδικά στην ηθική και την πολιτική, θεώρησε επικίνδυνη την πλήρη αμφιβολία.
Εδώ στράφηκε προς τον Στωικισμό και την Περιπατητική Σχολή.
Ο Κικέρων και ο Στωικισμός
Κατά τον Κικέρωνα, οι Στωικοί και οι Περιπατητικοί δίδασκαν ουσιαστικά το ίδιο: ότι η αρετή είναι το ύψιστο αγαθό.
Οι Στωικοί τόνιζαν ότι μόνον η αρετή έχει αληθινή αξία, ενώ αγαθά όπως ο πλούτος ή η υγεία είναι δευτερεύοντα.
Ο Κικέρων υιοθέτησε κυρίως τη στωική ηθική, ιδίως όταν πραγματευόταν ζητήματα νόμου και πολιτείας.
Στο έργο του Περί Νόμων υποστηρίζει ότι οι πολίτες πρέπει να πιστεύουν ακλόνητα στην ιερότητα του δικαίου.
Ο Στωικισμός, όπως τον κατανοούσε, δίδασκε ότι οι θεοί υπάρχουν, αγαπούν τους ανθρώπους και ανταμείβουν ή τιμωρούν ανάλογα με τη ζωή τους.
Ο άνθρωπος, προικισμένος με λόγο, οφείλει να ζει σύμφωνα με αυτόν, όχι με την επιδίωξη της ηδονής.
Οι Στωικοί πίστευαν επίσης στον φυσικό νόμο, κοινό σε όλους τους ανθρώπους.
Εφόσον όλοι μετέχουν του λόγου, αποτελούν μέλη μιας ευρύτερης ανθρώπινης κοινότητας.
Κατά συνέπεια, η συμμετοχή στην πολιτική αποτελεί καθήκον.
Ο ενάρετος άνθρωπος δρα στην πολιτική όχι για δόξα ή δύναμη, αλλά για το κοινό καλό.
Ο Κικέρων και η επικούρεια φιλοσοφία
Αντιθέτως, ο Κικέρων αντιμετώπιζε την επικούρεια φιλοσοφία με περιφρόνηση, αν και ο στενός του φίλος, Αττικός, ήταν Επικούρειος.
Παρουσίαζε τη διδασκαλία ως αναζήτηση χαμηλών απολαύσεων (κάτι που δεν ανταποκρίνεται πλήρως στην αλήθεια).
Ο Επίκουρος δίδασκε ότι το ύψιστο αγαθό είναι η ηδονή, εννοώντας όμως την απουσία πόνου και ταραχής.
Αυτό προϋπέθετε απομάκρυνση από την πολιτική και ήρεμη ζωή με φίλους και φιλοσοφική ενασχόληση.
Οι Επικούρειοι υποστήριζαν επίσης έναν ατομιστικό υλισμό και αρνούνταν την ύπαρξη θεϊκής πρόνοιας, θεωρώντας ότι ο θάνατος είναι απλώς διάλυση των ατόμων, άρα δεν πρέπει να φοβόμαστε τίποτε μετά από αυτόν.
Δεν είναι δύσκολο να κατανοήσει κανείς γιατί ο Κικέρων, βαθιά εμπλεκόμενος στην πολιτική και στη δημόσια ζωή, απέρριπτε μια φιλοσοφία που πρότεινε αποχή από τα κοινά.
Μόνο στα χρόνια της εξορίας του φαίνεται να εξέφρασε πρόσκαιρη συμπάθεια προς την επικούρεια φιλοσοφία, στάση που εγκατέλειψε μόλις επανήλθε στην πολιτική.
Ίσως αυτή η μεταβολή να μαρτυρεί όχι ασυνέπεια, αλλά τη βαθύτερη πίστη του στην ακαδημαϊκή αρχή: ότι οι πεποιθήσεις πρέπει να προσαρμόζονται στα δεδομένα της ζωής και της πράξης.-
*****
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΑΚΟΜΑ
Ποιοι είναι οι πραγματικοί εχθροί του Κυριάκου Μητσοτάκη;
Η μοναξιά του φιλελευθερισμού στην εποχή των άκρων
Η Ελλάδα από το Grexit στο Eurogroup
Το Ισραήλ πολλοί εμίσησαν, τα όπλα του, όμως, όχι...
Ερνέστος Τσίλλερ, ο μεγάλος αρχιτέκτων που πέθανε πάμπτωχος
Μήπως φθάνουμε στο τέλος του ελεύθερου κόσμου;
Στο μυαλό ενός «αντισυστημικού»
Μπορεί η Ουκρανία να γλιτώσει από μιαν άδικη «ειρήνη»;
Η τραγωδία των Τεμπών και η πολιτική της εκμετάλλευση
Ο φθόνος στην πολιτική είναι το πραγματικά μεγάλο όπλο του λαϊκισμού
δεν βρέθηκαν σχόλια επισκεπτών...