Γράφει o Jonny Thomson (*)
Αν περνά κανείς έστω και λίγο χρόνο στη «καλλιτεχνική» και φιλοσοφική πλευρά των μέσων κοινωνικής δικτύωσης, στην οποία ομολογώ πως ανήκω κι εγώ, αργά ή γρήγορα θα συναντήσει μια μορφή νοσταλγίας που έχει γίνει… μόδα.
Και δεν είμαι λιγότερο ένοχος από τους υπόλοιπους.
Η αγγλική γλώσσα διαθέτει ελάχιστες λέξεις για συναισθήματα που γειτνιάζουν με τη νοσταλγία, όπως ο ψυχικός πόνος, η νοσταλγία της πατρίδας ή η λύπη.
Έτσι, οι αγγλόφωνοι συχνά στρέφονται με λαχτάρα σε όσα έχουν να πουν άλλες γλώσσες.
Και πράγματι, άλλες γλώσσες φαίνεται να αποδίδουν με μεγαλύτερο πλούτο αυτή τη σύνθετη συναισθηματική κατάσταση.
Στα πορτογαλικά υπάρχει το saudade: μια βαθιά, μελαγχολική λαχτάρα για κάτι ή κάποιον που έχει χαθεί.
Οι Γερμανοί έχουν το Sehnsucht, αυτή την ενσώματη, σχεδόν σωματική οδύνη που νιώθει κανείς όταν ποθεί το παρελθόν ή κάτι ανεπανόρθωτα χαμένο.
Στα ουαλικά, το hiraeth είναι μια πιο γεωγραφική μορφή νοσταλγίας, μια λαχτάρα για έναν τόπο, για μια πατρίδα.
Και φυσικά υπάρχει και η ιαπωνική παράδοση.
*****
Για να μη χάσετε καμία ανάρτηση της Εποπτείας, γραφτείτε στο εβδομαδιαίο newsletter μας, πατώντας ΕΔΩ
Για ΟΛΑ τα videos της Εποπτείας, γραφτείτε στο κανάλι μας στο youtube, πατώντας ΕΔΩ
*****
Αυτή η αίσθηση του απαλού, αιωρούμενου πάθους για έναν κόσμο που έχει πια χαθεί είναι βαθιά ιαπωνική.
Εκεί συναντά κανείς και μια ολόκληρη «βιοτεχνία» γύρω από την έννοια του mono no aware, δηλαδή «το πάθος των πραγμάτων».
Είμαι βέβαιος ότι έχετε νιώσει κάποια από αυτά τα συναισθήματα.
Κι εγώ σίγουρα τα έχω νιώσει.
Δεν ξέρω αν φταίει το πνεύμα της εποχής, η προχωρημένη ηλικία μου ή το ότι διαβάζω υπερβολική φιλοσοφία, αλλά όσο περισσότερο κοιτάζω πίσω, τόσο περισσότερο με κατακλύζει εκείνο το σφίξιμο της Sehnsucht.
Πονάει να θυμάσαι το παρελθόν.
Είναι θλιβερό να σκέφτεσαι πόσο καλά ήταν κάποτε τα πράγματα.
Και είναι ντροπιαστικό να συνειδητοποιείς πόσο αχάριστος ή αδιάφορος ήσουν για όσα είχες.
Ο πόνος, η λύπη και η ντροπή είναι ισχυρά συναισθήματα.
Είναι όμως και επικίνδυνα.
Γι’ αυτό, εξετάζουμε τόσο τις χαρές όσο και τους κινδύνους της νοσταλγίας.
Οι καλές και οι κακές μορφές της νοσταλγίας
Η λέξη «νοσταλγία» είναι επινόηση.
Φυσικά, όλες οι λέξεις επινοήθηκαν κάποτε από κάποιον, αλλά παρότι ακούγεται σαν αρχαιοελληνικός όρος, η νοσταλγία επινοήθηκε στα μέσα του 17ου αιώνα από έναν γιατρό.
Θεωρήθηκε ιατρική πάθηση που χρειαζόταν θεραπεία, όπως η αϋπνία ή η αναιμία.
Αυτό οφειλόταν εν μέρει στο γεγονός ότι τότε οι γιατροί δεν διέκριναν καθαρά τις ψυχικές από τις σωματικές παθήσεις, όπως κάνουμε σήμερα.
Σήμερα μιλάμε για ψυχολογία και φυσιολογία.
Τότε, σχεδόν τα πάντα θεωρούνταν ψυχοσωματικά, περισσότερο ένα φάσμα παρά μια αυστηρή διάκριση.
Όμως ο βασικός λόγος που η νοσταλγία αντιμετωπίστηκε τόσο σοβαρά και ιατρικά ήταν ότι θεωρούνταν εξαιρετικά επικίνδυνη.
Προκαλούσε ταχυκαρδίες, νευρικό τρόμο, εφιδρώσεις και, σε ορισμένες περιπτώσεις, αυτολιμοκτονία.
Η νοσταλγία ήταν σημαντική γιατί μπορούσε να απειλήσει τη ζωή.
Σήμερα γνωρίζουμε ότι το συναίσθημα της νοσταλγίας δεν προκαλεί άμεσα όλα αυτά τα σωματικά συμπτώματα, αλλά μπορεί να συνυπάρχει με αυτά.
Η νοσταλγία και, για παράδειγμα, οι νευρικοί ιδρώτες μπορεί να προκαλούνται από μια τρίτη, άγνωστη αιτία.
Ωστόσο, σύμφωνα με τη φιλόσοφο Σβετλάνα Μπόιμ, εξακολουθούμε να πρέπει να βλέπουμε τη νοσταλγία ως κάτι επικίνδυνο, όχι για τα συμπτώματά της, αλλά για τις συμπεριφορές που μπορεί να γεννήσει.
Η Μπόιμ υποστηρίζει ότι υπάρχουν δύο είδη νοσταλγίας: ένα «καλό» και ένα «κακό».
Το «καλό» είδος είναι αυτό που ονομάζει algia, δηλαδή η απλή λαχτάρα για κάτι που χάθηκε.
Είναι το saudade της ανάμνησης ενός παιδικού φίλου, χαμένου ακόμη και από τις αναζητήσεις στα κοινωνικά δίκτυα.
Είναι το mono no aware του πένθους για την παιδική ηλικία που είχαμε, για τα πρόσωπα, τα γέλια, την απλούστερη ζωή.
Η algia δεν είναι «καλή» επειδή είναι πάντα ευχάριστη.
Είναι απλώς ακίνδυνη.
Μάλιστα, μπορεί να είναι και ωφέλιμη.
Αυτή η αναστοχαστική νοσταλγία μάς επιτρέπει να σταθούμε στις αναμνήσεις μας και να χρησιμοποιήσουμε το παρελθόν ως χώρο δημιουργικής ανάσας στο παρόν.
Το «κακό» είδος νοσταλγίας είναι όταν ποθούμε μια φαντασιακή «χρυσή εποχή», είτε τη ζήσαμε είτε όχι.
Αυτό το σύνδρομο του «παλιά ήταν καλύτερα» είναι αυτό που η Μπόιμ αποκαλεί nostos, δηλαδή «επιστροφή στο σπίτι».
Σύμφωνα με τη Μπόιμ, το nostos ωθεί συχνά τους ανθρώπους σε δύο πράγματα: πρώτον, να απορρίπτουν, να χλευάζουν ή ακόμη και να μισούν τον κόσμο όπως είναι σήμερα, και δεύτερον, να αναζητούν μια αναγέννηση ή επιστροφή σε έναν καλύτερο χρόνο, πραγματικό ή φανταστικό.
Αυτή η αίσθηση του nostos δεν είναι εκ φύσεως κακή.
Πολλοί μεταρρυθμιστές και προοδευτικοί άνθρωποι κινητοποιούνται από μια εσωτερική ουτοπική διάθεση που αποστρέφεται τα προβλήματα του κόσμου και προσπαθεί να τα εξαλείψει.
Το πρόβλημα, όμως, κατά τη Μπόιμ, είναι ότι «η υπόσχεση της ανακατασκευής του ιδανικού σπιτιού βρίσκεται στον πυρήνα πολλών ισχυρών ιδεολογιών σήμερα, δελεάζοντάς μας να εγκαταλείψουμε την κριτική σκέψη χάριν της συναισθηματικής ταύτισης… Σε ακραίες περιπτώσεις, μπορεί να δημιουργήσει μια φαντασματική πατρίδα, για χάρη της οποίας κάποιος είναι έτοιμος να σκοτώσει ή να πεθάνει. Η ανεξέταστη νοσταλγία μπορεί να γεννήσει τέρατα».
Το καλό και το κακό της νοσταλγίας είναι ότι η algia, η λαχτάρα για ό,τι χάθηκε, είναι αυτό που μας ενώνει.
Ο λόγος που όλες αυτές οι λέξεις νοσταλγίας είναι τόσο δημοφιλείς στα κοινωνικά δίκτυα είναι ότι οι περισσότεροι τις νιώθουμε.
Οι περισσότεροι νοσταλγούμε τα «καλά παλιά χρόνια» της παιδικής μας ηλικίας, τότε που μας φρόντιζαν και ήμασταν ανέμελοι.
Νοσταλγούμε τα παιχνίδια, τις εξόδους με φίλους, τις νύχτες μπροστά στην τηλεόραση όταν οι γονείς είχαν κοιμηθεί.
Ο νόστος, όμως, διχάζει.
Λέει ότι το νέο, το νεότερο ή το διαφορετικό είναι ανεπιθύμητη αλλαγή.
Δεν λέει απλώς «μου λείπουν τα παλιά», αλλά «εσύ φταις που τα παλιά χάθηκαν».
Πάντα θα υπάρχει μια γοητεία στη νοσταλγία.
Ήδη από τα ημερολόγια και τα ιστορικά κείμενα της αρχαιότητας βρίσκουμε παραδείγματα νόστος σε δράση.
Τον 1ο αιώνα μ.Χ., ο Πλούταρχος νοσταλγούσε τις χαμένες, μεγάλες ελληνικές πόλεις-κράτη.
Τον 17ο αιώνα, ο Μισέλ ντε Μονταίν νοσταλγούσε τη Ρώμη του Πλουτάρχου.
Και τον 20ό αιώνα, ο Τζ.Ρ.Ρ. Τόλκιν νοσταλγούσε το προβιομηχανικό ειδύλλιο του Μονταίν.
Οι ταινίες και τα βιβλία παρουσιάζουν την αρχαία Ρώμη, τα μεσαιωνικά χωριά και τη δεκαετία του 1960 ως κάποιον ηρωικό, ειδυλλιακό, «χρυσό» παρελθόν.
Ίσως αυτό να είναι αλήθεια, ίσως και ακίνδυνο.
Όμως, όπως προειδοποιεί η Μπόιμ, πρέπει να προσέχουμε μήπως η αγάπη μας για ανθρώπους που δεν γνωρίσαμε μας κάνει να μισούμε τους γείτονες που έχουμε σήμερα.-
Πηγή: miniphilosophy.substack.com
*****
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΑΚΟΜΑ
Ποιοι είναι οι πραγματικοί εχθροί του Κυριάκου Μητσοτάκη;
Η μοναξιά του φιλελευθερισμού στην εποχή των άκρων
Η Ελλάδα από το Grexit στο Eurogroup
Το Ισραήλ πολλοί εμίσησαν, τα όπλα του, όμως, όχι...
Ερνέστος Τσίλλερ, ο μεγάλος αρχιτέκτων που πέθανε πάμπτωχος
Μήπως φθάνουμε στο τέλος του ελεύθερου κόσμου;
Στο μυαλό ενός «αντισυστημικού»
Μπορεί η Ουκρανία να γλιτώσει από μιαν άδικη «ειρήνη»;
Η τραγωδία των Τεμπών και η πολιτική της εκμετάλλευση
Ο φθόνος στην πολιτική είναι το πραγματικά μεγάλο όπλο του λαϊκισμού
δεν βρέθηκαν σχόλια επισκεπτών...