του Διαμαντή Σεϊτανίδη
Ο φθόνος είναι ίσως το πιο υποτιμημένο, αλλά και το πιο εκρηκτικό πολιτικό συναίσθημα της εποχής μας.
Παρά το γεγονός ότι η δημόσια συζήτηση γύρω από την οικονομική ανισότητα επικεντρώνεται στα εργαλεία αναδιανομής, στους φόρους, στη στήριξη του εισοδήματος και στη δικαιοσύνη των θεσμών, η βαθύτερη απειλή δεν είναι οικονομική.
Είναι πολιτική και ψυχολογική.
Αν ο θυμός για την ανισότητα προέρχεται από την αίσθηση αδικίας, ο φθόνος προέρχεται από κάτι πιο σκοτεινό: την αίσθηση ανεπάρκειας, κατωτερότητας και αποκλεισμού.
Και όταν αυτή η αίσθηση γίνει μαζική, γίνεται επικίνδυνη.
Η ανάλυση του John Rawls το έδειξε πολύ νωρίς: ακόμη και σε μια δίκαιη κοινωνία, ακόμη και σε κοινωνίες που λειτουργούν με βάση κανόνες ισότητας ευκαιριών και ορθολογικής συνεργασίας, ο φθόνος μπορεί να γίνει απειλή για τη σταθερότητα των θεσμών.
Όχι επειδή οι ανισότητες είναι αναγκαστικά άδικες, αλλά επειδή είναι ορατές και συμβολικές.
Επειδή μπορούν να γεννήσουν όχι μόνο αίσθηση αδικίας, αλλά αίσθηση εγκατάλειψης.
Και αυτό είναι το πρώτο πολιτικό συμπέρασμα: ο φθόνος δεν είναι παράπλευρο φαινόμενο της ανισότητας.
Είναι πολιτική δύναμη.
Ο φθόνος ως εργαλείο πολιτικής κινητοποίησης
Από την άκρα Δεξιά μέχρι την άκρα Αριστερά, από λαϊκιστές ηγέτες μέχρι κινήματα διαμαρτυρίας, ο φθόνος λειτουργεί ως καύσιμο πολιτικής ισχύος.
Αρκεί κάποιος να πει στο πλήθος: «Οι άλλοι φταίνε για τη θέση σου».
Ποιοι είναι «οι άλλοι»;
Οι πλούσιοι.
Οι ελίτ.
Οι μορφωμένοι.
Οι δημόσιοι λειτουργοί.
Οι μετανάστες.
Οι τραπεζίτες.
Οι αγορές.
Το κράτος.
Δεν έχει σημασία ποιον στοχοποιεί το αφήγημα.
Σημασία έχει ότι ο φθόνος κάνει τον κόσμο πιο εύφλεκτο πολιτικά.
Δίνει εχθρούς.
Δίνει νόημα.
Δίνει εξήγηση.
Γιατί το κρίσιμο στην πολιτική δεν είναι τα γεγονότα ή τα στοιχεία, αλλά το συναίσθημα που παράγουν.
Και ο φθόνος παράγει ένα συναίσθημα βαθιά ανατρεπτικό: «Δεν θέλω μόνο να έχω περισσότερα. Θέλω εσύ να έχεις λιγότερα».
Η ανισότητα ως πολιτική έκρηξη
Πολλοί πιστεύουν ότι η ανισότητα προκαλεί φθόνο επειδή οι άνθρωποι συγκρίνουν τον εαυτό τους με τους πολύ πλούσιους.
Η ψυχολογία όμως δείχνει κάτι πιο πολύπλοκο: ο φθόνος γεννιέται από τις διαφορές που είναι εμφανείς, όχι απαραίτητα τεράστιες.
Δηλαδή, δεν ζηλεύουμε τον δισεκατομμυριούχο στην τηλεόραση, ζηλεύουμε τον συνάδελφο που πήρε προαγωγή, τον γείτονα με μεγαλύτερο σπίτι, τον συμμαθητή που «πέτυχε».
*****
Για να μη χάσετε καμία ανάρτηση της Εποπτείας, γραφτείτε στο εβδομαδιαίο newsletter μας, πατώντας ΕΔΩ
Για ΟΛΑ τα videos της Εποπτείας, γραφτείτε στο κανάλι μας στο youtube, πατώντας ΕΔΩ
*****
Αυτό σημαίνει ότι ακόμη και μικρές ανισότητες μπορούν να γίνουν πολιτικά εκρηκτικές, όταν συνδυάζονται με κάτι άλλο: αίσθηση έλλειψης ελέγχου.
Η αγορά, με την αδιαφάνειά της, παράγει ακριβώς αυτό.
Οι άνθρωποι δεν γνωρίζουν πάντα γιατί χάνουν τον αγώνα, και αυτό γεννά πολιτική οργή.
Ο Hayek το είχε ομολογήσει με ειλικρίνεια: οι αγορές ανταμείβουν την αξία, όχι την αξιοσύνη.
Αυτή η σύγκρουση, ανάμεσα στην αξία που βλέπει η αγορά και στην αξιοσύνη που πιστεύει ότι έχει το άτομο, είναι η μήτρα του φθόνου.
Και από πολιτική άποψη, είναι μια βόμβα.
Ο φθόνος ως απειλή για τη δημοκρατία
Όταν μεγάλες κοινωνικές ομάδες βιώνουν τον φθόνο ως πολιτική εμπειρία, τότε συμβαίνουν τρία πράγματα:
1 Καταρρέει η εμπιστοσύνη στους θεσμούς. Οι πολίτες αρχίζουν να πιστεύουν ότι το σύστημα δεν λειτουργεί για αυτούς και άρα δεν έχει αξία να συμμετέχουν σε αυτό.
2 Ενισχύεται η αποδοχή αυταρχικών λύσεων. Όποιος υπόσχεται τιμωρία και εξόντωση των «προνομιούχων» γίνεται σύμμαχος, όχι επειδή οι πολίτες συμφωνούν ιδεολογικά, αλλά επειδή θέλουν εκδίκηση.
3 Απονομιμοποιείται η ίδια η ιδέα της συνεργασίας. Η πολιτική μετατρέπεται από διαδικασία κοινών στόχων σε διαδικασία ανταπόδοσης βλάβης.
Γι’ αυτό η πολιτική διάσταση του φθόνου δεν αφορά μόνο τον κίνδυνο κοινωνικής αναταραχής, αλλά τον κίνδυνο θεσμικής απορρύθμισης.
Μια δημοκρατία μπορεί να επιβιώσει οικονομικής κρίσης, μπορεί να επιβιώσει θεσμικής δυσλειτουργίας, μπορεί ακόμη να αντέξει και ανισότητες.
Αυτό που δύσκολα αντέχει είναι η διάλυση της αμοιβαίας εμπιστοσύνης.
Και ο φθόνος είναι ακριβώς αυτό: δηλητήριο εμπιστοσύνης.
Γιατί οι λαϊκιστές λατρεύουν τον φθόνο
Οι λαϊκιστές δεν χρειάζεται να λύσουν προβλήματα.
Χρειάζεται απλώς να εξηγήσουν ποιον πρέπει να κατηγορούμε.
Ο φθόνος κάνει αυτή τη διαδικασία εύκολη.
Όταν το κοινό αισθάνεται ότι η θέση του είναι αποτέλεσμα δυνάμεων έξω από τον έλεγχό του, τότε έχει ανάγκη έναν υπεύθυνο.
Έναν ένοχο.
Τότε εμφανίζεται ο δημαγωγός και λέει: «Δεν φταίει η τύχη. Δεν φταίνε οι αγορές. Φταίνε εκείνοι». Και τους δείχνει, απλώς!
Αυτή η μετάθεση ευθύνης από την απρόβλεπτη πραγματικότητα στα «άλλα συμφέροντα» είναι η πιο ισχυρή μορφή πολιτικής ρητορικής.
Γι’ αυτό τα πολιτικά κινήματα που αντλούν δύναμη από τον φθόνο είναι πανίσχυρα επικοινωνιακά και επικίνδυνα θεσμικά.
Το πιο απειλητικό συμπέρασμα
Υπάρχει όμως κάτι χειρότερο: ακόμη και μια δίκαιη κοινωνία δεν είναι προστατευμένη από τον φθόνο.
Ακόμη κι αν εξουδετερωθεί η αδικία, ακόμη κι αν αυξηθεί η ευημερία, ακόμη κι αν μειωθεί η φτώχεια, ο φθόνος μπορεί να επιβιώσει, γιατί δεν είναι αντίδραση στην αδικία, αλλά στην ανισότητα ως σύμβολο προσωπικής αποτυχίας.
Κι αυτό σημαίνει ότι ο φθόνος μπορεί να απειλήσει την πολιτική σταθερότητα ακόμη και όταν το σύστημα λειτουργεί καλά.
Τι μπορεί να γίνει
Δεν υπάρχει τρόπος να εξαλειφθεί ο φθόνος, είναι ανθρώπινος.
Όμως υπάρχουν τρόποι να αποτραπεί από το να γίνει πολιτικά καταστροφικός:
- να περιοριστεί η ορατότητα της ανισότητας, ώστε να μειωθεί η ψυχολογική τριβή,
- να ενισχυθεί η αίσθηση ελέγχου των πολιτών, ώστε η αγορά να μη φαίνεται τυφλή και αδιάφορη,
- να ενισχυθούν πολιτισμικά αφηγήματα αυτοβελτίωσης αντί εκδίκησης,
- να αποτραπεί η μετατροπή οικονομικών διαφορών σε ταυτότητες και ομάδες,
- να ενισχυθεί η εμπιστοσύνη στη θεσμική διαδικασία. Ίσως και άλλα…
Όλα αυτά δεν είναι απλώς ψυχολογικά κόλπα.
Είναι προϋποθέσεις πολιτικής σταθερότητας και πολιτικής ομαλότητας.
Τελικό συμπέρασμα
Ο φθόνος δεν είναι οικονομική έννοια.
Δεν είναι ηθική έννοια.
Είναι πολιτική έννοια.
Είναι η δύναμη που μπορεί να καταστρέψει τη νομιμοποίηση της εξουσίας, να ανατινάξει τη συνεργασία, να τροφοδοτήσει τον αυταρχισμό και να διαβρώσει τη Δημοκρατία από μέσα.
Το πραγματικό πρόβλημα του φθόνου δεν είναι ότι μας κάνει να θέλουμε να έχουμε περισσότερα.
Είναι ότι μας κάνει να θέλουμε οι άλλοι να έχουν λιγότερα.
Και μια κοινωνία που σκέφτεται έτσι δεν είναι πια κοινωνία.
Είναι πεδίο μάχης.
Αυτό είναι το πολιτικό πρόβλημα του φθόνου.
Και αν δεν το αντιμετωπίσουμε, ακόμη κι οι πιο ισχυροί θεσμοί μας θα αποδειχθούν πιο εύθραυστοι απ’ όσο νομίζουμε.-
*****
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΑΚΟΜΑ
Φιλελευθερισμός ή κράτος δικαίου;
Γιατί ο Μοντιλιάνι δεν ζωγράφιζε τα μάτια στις προσωπογραφίες του
Τι κάνει τον ηγέτη να ξεχωρίζει;
Πότε θα μας πνίξει η θάλασσα;
Η Ελλάδα στο επίκεντρο της νέας γεωπολιτικής πραγματικότητας
Τσέχωφ: Αυτά είναι τα 8 χαρακτηριστικά ενός ανθρώπου του πνεύματος
Γιατί φτωχαίνει η Ευρώπη;
Μετά την Pax Americana, ένας κόσμος χωρίς ηγεμονία
Κλυταιμνήστρα: Μάνα ή φόνισσα;
Παναγής Παπαληγούρας: ένας «τσάρος» που έμενε σε υπόγειο!
δεν βρέθηκαν σχόλια επισκεπτών...