Σε μια εποχή όπου η πληροφορία είναι άπειρη και η προσοχή πεπερασμένη, η επιλεκτική γνώση ίσως είναι τόσο σημαντική όσο η κριτική σκέψη. Σε έναν κόσμο που ουρλιάζει ασταμάτητα, ας σηκώνουμε το κεφάλι από την άμμο μόνο όταν χρειάζεται
Η ολοένα αυξανόμενη τάση απομάκρυνσης από τις ειδήσεις, την πληροφόρηση και τις δυσάρεστες πραγματικότητες δεν είναι απλώς ένδειξη αδιαφορίας. Σύμφωνα με νεότερες έρευνες, συνιστά έναν βαθύ και συχνά ορθολογικό μηχανισμό αυτοπροστασίας.
Αυτό το «φαινόμενο της στρουθοκαμήλου», η συνειδητή επιλογή αποφυγής πληροφοριών που μας απειλούν συναισθηματικά ή γνωσιακά, μετατρέπεται πλέον σε χαρακτηριστικό της εποχής μας και ίσως εξηγεί γιατί οι μεγαλύτεροι σε ηλικία άνθρωποι δηλώνουν συχνά πιο ευτυχισμένοι από τους νεότερους.
Κάποτε, η ροή των ειδήσεων καθόριζε τον ρυθμό της ημέρας πολλών ανθρώπων: Πρωινές ειδοποιήσεις, ραδιοφωνικά πάνελ, πολιτικά podcasts, ειδοποιήσεις για αγορές και κρίσεις. Ένα ατελείωτο ντους πληροφοριών που έμοιαζε με «ηθική υποχρέωση». Μέχρι που μια ημέρα—χωρίς πρόθεση, χωρίς πολιτική διαμαρτυρία—κάποιος απλώς έπαυε να ανοίγει τις συσκευές μετάδοσης ειδήσεων. Η εξουθένωση έκανε το «κλικ» που δεν μπόρεσε να επιτύχει καμία συνειδητή απόφαση.
*****
Για να μη χάσετε καμία ανάρτηση της Εποπτείας, γραφτείτε στο εβδομαδιαίο newsletter μας, πατώντας ΕΔΩ
Για ΟΛΑ τα videos της Εποπτείας, γραφτείτε στο κανάλι μας στο youtube, πατώντας ΕΔΩ
*****
Η Έκθεση Ψηφιακών Ειδήσεων του Reuters Institute για το 2025 καταγράφει την υψηλότερη αποχή από την ενημέρωση παγκοσμίως από το 2017: Τέσσερις στους δέκα πολίτες αποφεύγουν ενεργά τις ειδήσεις. Δεν πρόκειται για απαξίωση, πρόκειται για κόπωση.
Η αδιάκοπη ροή αρνητικών γεγονότων, εντάσεων, κρίσεων και πολιτικών αντιπαραθέσεων προκαλεί μια συνεχή ενεργοποίηση του συστήματος «πάλης ή φυγής», με πραγματικές συνέπειες για τη συγκέντρωση και την ψυχική αντοχή. Η υπερδιέγερση καταλήγει σε γνωστική κατάρρευση: κάποια στιγμή το μυαλό πατάει φρένο για να επιβιώσει.
Τα κοινωνικά δίκτυα ενισχύουν το πρόβλημα. Η μετάβαση της ενημέρωσης σε πλατφόρμες όπου ο αλγόριθμος προωθεί το πιο εμπρηστικό περιεχόμενο εκτόξευσε την αποφυγή ειδήσεων από το 29% στο 40% μέσα σε οκτώ χρόνια. Οι νεότερες ηλικίες, οι οποίες ζουν και καταναλώνουν την πραγματικότητα μέσα από αυτές τις πλατφόρμες, βλέπουν τις ειδήσεις ως τοξικές, καταθλιπτικές και αποδυναμωτικές.
Η αποφυγή όμως δεν περιορίζεται στην ενημέρωση. Σύμφωνα με μια εκτενή μετα-ανάλυση στο Annals of Behavioral Medicine, σχεδόν το ένα τρίτο των ανθρώπων αποφεύγει σημαντικές ιατρικές εξετάσεις, ακόμη και δωρεάν τεστ που μπορούν να σώσουν ζωές. Από καρκινικούς ελέγχους μέχρι τεστ HIV ή διαγνώσεις για άνοια, πολλοί επιλέγουν να μη μάθουν.
Η αιτία; Συναισθηματική πίεση, φόβος στιγματισμού και αίσθηση αδυναμίας. Η λογική είναι η ίδια: Όταν η γνώση μοιάζει απειλητική ή αδρανής, το ένστικτο είναι να αποστρέψουμε το βλέμμα.
Εδώ παρεμβαίνει το θεωρητικό πλαίσιο του «φαινόμενου της στρουθοκαμήλου», που πήρε το όνομά του από τη (λανθασμένη) αντίληψη ότι η στρουθοκάμηλος κρύβει το κεφάλι της για να αποφύγει τον κίνδυνο. Το φαινόμενο πρωτοεμφανίστηκε σε μελέτες χρηματοοικονομικής συμπεριφοράς, όπου επενδυτές προτιμούσαν να γνωρίζουν λιγότερα για τους κινδύνους των επενδύσεών τους, ακόμη κι αν αυτό μείωνε τις αποδόσεις τους.
Σε περιόδους ύφεσης, οι επενδυτές ελέγχουν τα χαρτοφυλάκιά τους πολύ λιγότερο συχνάm ένα είδος «ασφάλιστρου άγνοιας» για να προστατεύσουν την ψυχική τους αντοχή.
Οι ψυχολόγοι έχουν πλέον εντοπίσει τον ίδιο μηχανισμό σε κάθε πεδίο: πολιτική, υγεία, σχέσεις, εκπαίδευση. Το ενδιαφέρον είναι ότι οι άνθρωποι δεν αποφεύγουν την πληροφορία μόνο για συναισθηματικούς λόγους αλλά και για ηθικούς. Η έρευνα δείχνει ότι η άγνοια συχνά λειτουργεί ως άλλοθι. Σε πειράματα με παιδιά, καθώς μεγαλώνουν, επιλέγουν συχνότερα να μην μάθουν πληροφορίες που θα τα έκαναν να νιώσουν ενοχή, μια στρατηγική που τα βοηθά να παρουσιάζονται ηθικά χωρίς να αναλάβουν τις δύσκολες συνέπειες της γνώσης.
Στην ενήλικη ζωή αυτό μεταφράζεται σε αποφυγή ντοκιμαντέρ για κακές εργασιακές συνθήκες, σε άρνηση να μάθουμε πού επενδύει την αποταμίευσή μας η τράπεζα, σε επιλογή να μη δούμε αναλύσεις για το κλίμα. Η άγνοια γίνεται μηχανισμός εσωτερικής ειρήνης αλλά και μέσο αποφυγής ηθικής ευθύνης.
Η ηλικία παίζει κρίσιμο ρόλο. Μετά από δεκαετίες συσσώρευσης εμπειριών και απωλειών, οι μεγαλύτεροι άνθρωποι γίνονται πιο επιλεκτικοί: Αγνοούν περισσότερο και συχνότερα. Τα ποσοστά δείχνουν πως οι ογδοντάρηδες είναι 20% λιγότερο πρόθυμοι από τους εικοσάρηδες να μάθουν αν ο/η σύντροφός τους υπήρξε άπιστος και πολύ λιγότερο να μάθουν για ανίατες παθήσεις.
Αυτό συνδέεται με το λεγόμενο «παράδοξο της ευτυχίας των ηλικιωμένων»: Παρά τα μεγαλύτερα ρίσκα υγείας και απώλειας, πολλοί μεγαλύτεροι δηλώνουν πιο ήρεμοι και ευχαριστημένοι. Η επιλεκτική άγνοια, σύμφωνα με τον ψυχολόγο Ραλφ Χέρτβιχ, είναι μηχανισμός ρύθμισης συναισθημάτων που γίνεται πιο αποτελεσματικός με τον χρόνο.
Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι κάθε άγνοια είναι ωφέλιμη. Η αποφυγή κρίσιμων ιατρικών εξετάσεων μπορεί να επιδεινώσει κινδύνους. Η άρνηση οικονομικών πραγματικοτήτων μπορεί να οδηγήσει σε καταστροφή. Και μια κοινωνία που απομακρύνεται μαζικά από την ενημέρωση αποδυναμώνει την ικανότητά της να αντιμετωπίσει πραγματικές απειλές, από την κλιματική κρίση έως την αποδόμηση της δημοκρατίας. Η συλλογική αποσύνδεση μπορεί να γίνει επικίνδυνη.
Γι’ αυτό ο Χέρτβιχ προτείνει κάτι άλλο: Όχι φυγή από τη γνώση, αλλά κριτική άγνοια, μια δεξιότητα που μας επιτρέπει να φιλτράρουμε σκόπιμα τις πληροφορίες που εξαντλούν την προσοχή μας ή μας στερούν τη δράση. Σε μια εποχή όπου η πληροφορία είναι άπειρη και η προσοχή πεπερασμένη, η επιλεκτική γνώση ίσως είναι τόσο σημαντική όσο η κριτική σκέψη.
Σε έναν κόσμο που ουρλιάζει ασταμάτητα, ίσως η πραγματική επαγρύπνηση να βρίσκεται στην ικανότητα να σηκώνουμε το κεφάλι από την άμμο μόνο όταν χρειάζεται, και όχι κάθε δευτερόλεπτο που το σύστημα απαιτεί την προσοχή μας.-
Πηγή: Bloomberg- kreport
*****
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΑΚΟΜΑ
Φιλελευθερισμός ή κράτος δικαίου;
Γιατί ο Μοντιλιάνι δεν ζωγράφιζε τα μάτια στις προσωπογραφίες του
Τι κάνει τον ηγέτη να ξεχωρίζει;
Πότε θα μας πνίξει η θάλασσα;
Η Ελλάδα στο επίκεντρο της νέας γεωπολιτικής πραγματικότητας
Τσέχωφ: Αυτά είναι τα 8 χαρακτηριστικά ενός ανθρώπου του πνεύματος
Γιατί φτωχαίνει η Ευρώπη;
Μετά την Pax Americana, ένας κόσμος χωρίς ηγεμονία
Κλυταιμνήστρα: Μάνα ή φόνισσα;
Παναγής Παπαληγούρας: ένας «τσάρος» που έμενε σε υπόγειο!
δεν βρέθηκαν σχόλια επισκεπτών...