του Αμάν Σέθι
Την άνοιξη, ένας ρωσικός πύραυλος πέρασε μέσα από την ουκρανική αεράμυνα και συνετρίβη σε ένα τριώροφο κτίριο, σκοτώνοντας 13 μέλη μιας πολύτεκνης οικογένειας, εκτός από ένα μικρό κορίτσι που ανασύρθηκε ζωντανό από τα συντρίμμια.
Όταν έφτασα λίγες εβδομάδες αργότερα, μια περιοχή στο μέγεθος δύο γηπέδων τένις είχε ισοπεδωθεί. Τα παράθυρα όλων των διαμερισμάτων που έβλεπαν προς το σημείο της έκρηξης είχαν ανατιναχθεί και τώρα είχαν καλυφθεί με κόντρα πλακέ.
Σταθμευμένα αυτοκίνητα είχαν παραμορφωθεί, το χρώμα είχε καεί από τα αμαξώματα. Κι όμως, μέσα σε όλη αυτή την καταστροφή, μερικοί τοίχοι του κτιρίου στέκονταν ακόμη όρθιοι, με την ταπετσαρία τους άθικτη και με εξαρτήματα να προεξέχουν από τις επιφάνειες.
Σε ένα μικρό ορθογώνιο κομμάτι γρασιδιού, όχι μακριά από το σημείο της έκρηξης, οι γείτονες είχαν στήσει ένα μικρό μνημείο για τους νεκρούς: φωτογραφίες, μπουκέτα από κόκκινα πλαστικά λουλούδια, δύο μπάλες μπάσκετ με γραμμένα μηνύματα συλλυπητηρίων, δεκάδες λούτρινα παιχνίδια και μια μεγάλη πλαστική φιάλη πόσιμου νερού.
Λίγο πιο κάτω, στην οδό Aviakonstruktorska, όπου άλλοτε ζούσαν αεροναυπηγοί που εργάζονταν στα κοντινά κεντρικά της Antonov (κατασκευαστές του An-225 Mriya, του μεγαλύτερου αεροσκάφους που κατασκευάστηκε ποτέ), το Κίεβο έμοιαζε με οποιαδήποτε ανατολικοευρωπαϊκή πόλη που ξυπνά από τον χειμώνα.
*****
Για να μη χάσετε καμία ανάρτηση της Εποπτείας, γραφτείτε στο εβδομαδιαίο newsletter μας, πατώντας ΕΔΩ
Για ΟΛΑ τα videos της Εποπτείας, γραφτείτε στο κανάλι μας στο youtube, πατώντας ΕΔΩ
*****
Η πόλη ήταν πανέμορφη την άνοιξη. Οι καστανιές ήταν σε άνθηση, οι μεταξένιοι στήμονες αιωρούνταν στον αέρα σαν χιονονιφάδες, τυλίγοντας την πόλη κάθε φορά που φυσούσε ο άνεμος. Οι άνθρωποι συνέχιζαν τη ζωή τους, αργοπορημένοι στα ραντεβού τους, αγοράζοντας τρόφιμα, βρίζοντας την κίνηση, επαναλαμβάνοντας τα καθημερινά τους τελετουργικά, γνωρίζοντας όμως ότι ανά πάσα στιγμή κάποιο νέο πυρομαχικό θα μπορούσε να σφυρίξει στον αέρα και να ανατινάξει τη ζωή τους.
Κάθε νύχτα της επίσκεψής μου, και μερικές φορές την ημέρα, οι ρωσικές δυνάμεις εκτόξευαν εκατοντάδες drones και πυραύλους προς το Κίεβο. Οι περισσότεροι καταρρίπτονταν από την αεράμυνα της πόλης. Πού και πού, κάποιος έφτανε στο στόχο του.
Ο πόλεμος δεν είναι πάντα ορατός, είπε ο Ανατόλι, ένας νεαρός που ζούσε σε ένα από τα κτίρια γύρω από τη ζώνη της έκρηξης. Περιέγραψε την ονειρική εμπειρία να ξυπνάς κάθε πρωί σε μια περιοχή που αναγνωρίζεται ως εμπόλεμη ζώνη, να κατεβαίνεις σκάλες με θρυμματισμένα παράθυρα, να περνάς μπροστά από σωρούς μπάζων και στραβωμένα μέταλλα, πριν στρίψεις τη γωνία και βρεθείς σε μια απολύτως λειτουργική πόλη, στον δρόμο για το πανεπιστήμιο όπου σπουδάζει κυβερνοασφάλεια.
«Αλλά ο πόλεμος δεν είναι ποτέ μακριά», είπε. «Είναι πάντα κοντά».
Σύντροφος σε αυτό το ταξίδι ήταν ο Βολόντιμιρ Γερμολένκο, δοκιμιογράφος, δημοσιογράφος, podcaster, πρόεδρος του ουκρανικού PEN και φιλόσοφος που τα τελευταία τρεισήμισι χρόνια στοχάζεται πάνω σε εμπειρίες σαν του Ανατόλι: εμπειρίες στις οποίες ο πόλεμος είναι ταυτόχρονα μακρινός και κοντινός.
«Το 2022 υπήρχε αυτό, ξέρεις, το συναίσθημα αυξημένης αδρεναλίνης: ό,τι κι αν κάνουν οι Ρώσοι, θα κινητοποιηθούμε, θα τους νικήσουμε», μου είχε πει όταν συναντηθήκαμε το 2024 στο Zeg, ένα ετήσιο φεστιβάλ αφήγησης στην Τιφλίδα της Γεωργίας. «Τώρα, κυρίως λόγω του αριθμού των νεκρών στο μέτωπο, οι άνθρωποι που κατατάσσονται εθελοντικά καταλαβαίνουν ότι μάλλον δεν θα επιστρέψουν ποτέ. Αυτό τα κάνει όλα πολύ, πολύ πιο δύσκολα. Υπάρχουν περισσότερες ρωγμές στην κοινωνία – ποιος κάνει τι; Οι στρατιώτες ρωτούν: γιατί είμαι εγώ στο μέτωπο κι εσύ όχι; Γιατί έφυγες από την Ουκρανία;»
Ένα χρόνο μετά από αυτή τη συζήτηση, ήμουν στην Ουκρανία για να κατανοήσω αυτές τις διαχωριστικές γραμμές: τα χάσματα ανάμεσα σε βομβαρδισμένες γειτονιές και δεντροστοιχίες, ανάμεσα στα μέτωπα της Ανατολής και τις πόλεις της Δύσης, ανάμεσα σε όσους έμειναν και όσους έφυγαννά. Αμεσα σε Ευρωπαίους και Αμερικανούς που επιμένουν ότι αυτός είναι ένας υπαρξιακός πόλεμος ανάμεσα στο Καλό και το Κακό (αλλά παραμένουν ανοιχτοί σε συμφωνίες με τις δύο πλευρές), και στον υπόλοιπο κόσμο που βλέπει έναν ακόμη πόλεμο δι’ αντιπροσώπων μεταξύ Μεγάλων Δυνάμεων.
Βρέθηκα εδώ για να δω πώς οι Ουκρανοί διαπραγματεύονται αυτές τις ρωγμές, την ώρα που ζουν καθημερινά τη φρίκη του πολέμου και σκέφτονται το ενδεχόμενο της ακρωτηρίασης του κράτους τους υπό το βλέμμα των Συμμάχων!.
Για να επιβιώσουν από αυτόν τον πόλεμο, και την βρόμικη ειρήνη που θα τον ακολουθήσει, οι Ουκρανοί πιθανότατα θα χρειαστεί να ξαναφανταστούν και να ανασυγκροτήσουν τον εαυτό τους με περίπου ένα πέμπτο λιγότερη επικράτεια και την απώλεια δεκάδων χιλιάδων ανθρώπων, στον απόηχο δεκαετιών καταιγιστικών επαναστάσεων: της «Επανάστασης από Γρανίτη» του 1990 που άνοιξε τον δρόμο για την αποχώρηση της Ουκρανίας από τη Σοβιετική Ένωση, της «Πορτοκαλί Επανάστασης» του 2004, του Euromaidan και της απώλειας της Κριμαίας το 2014, που είναι σα να «έκανε μετάσταση» στη σημερινή σύγκρουση.
Αυτή την άνοιξη, ίχνη μιας συλλογικής αναδημιουργίας υπήρχαν παντού. Εν ενεργεία στρατιώτες, γονείς που θρηνούν τα παιδιά τους, ποιητές, συγγραφείς, νέοι Ουκρανοί μετανάστες, ανώτατοι αξιωματούχοι του Υπουργείου Πολιτισμού, φιλόσοφοι όπως ο Γερμολένκο, μιλούσαν για την επείγουσα ανάγκη νέων μορφών αλληλεγγύης και συγγένειας.
Χωρίς αυτές, η αδιάκοπη έκθεση στον θάνατο θα άδειαζε την καθημερινότητα από νόημα και θα καθιστούσε αδύνατο το όνειρο ενός μέλλοντος. Κάθε συζήτηση έφερε το βάρος του να ζεις μια ιστορική στιγμή, σαν οι ιδέες που γεννιούνται τώρα να διαμορφώνουν το μέλλον της Ουκρανίας και ίσως μεγάλο μέρος της Ευρώπης.
«Αν σκεφτώ την ουκρανική ταυτότητα, σκέφτομαι ένα παλίμψηστο», είπε η Ίρινα Σταροβόιτ, ποιήτρια, δοκιμιογράφος και ερευνήτρια πολιτισμικών σπουδών, καθώς περπατούσαμε ένα βράδυ στο κέντρο του Λβιβ, μιας μεσαιωνικής πόλης της δυτικής Ουκρανίας που κατοικήθηκε από Γαλικιανούς, λεηλατήθηκε από Μογγόλους, υπήρξε καταφύγιο Αρμενίων που έφευγαν από πολέμους στην Κεντρική Ασία και καταλήφθηκε από τους Σοβιετικούς στο πλαίσιο του συμφώνου Ρίμπεντροπ–Μολότοφ.
«Όπως σε ένα παλίμψηστο, κάθε νέα εξουσία γράφει τη δική της ιστορία αλλά αφήνει ίχνη από ό,τι προϋπήρχε», συνέχισε. «Υπάρχει μια νέα ουκρανική ταυτότητα, αλλά δεν ξέρω αν μπορώ να την μεταφράσω. Όχι από τα ουκρανικά στα αγγλικά, αλλά από την διαίσθηση στη γλώσσα».
«Μια χώρα δεν είναι μόνο ένα ‘κομμάτι γης’, αλλά μια αφήγηση για αυτή τη γη», γράφει η Σλοβένα φιλόσοφος και ψυχαναλύτρια Ρενάτα Σάλεκ στο βιβλίο Spoils of Freedom. Περιγράφει μια χώρα ως μια συλλογική φαντασίωση με θεμέλια τη γη και τους μύθους και τις αφηγήσεις που συνδέουν τους ανθρώπους με αυτήν. Οι παρατηρήσεις της (παρότι γράφτηκαν τη δεκαετία του 1990) προσφέρουν ένα χρήσιμο πρίσμα για να κατανοήσουμε την κρίση στην Ουκρανία σήμερα.
Ο στόχος ενός επιθετικού πολέμου, έγραφε, είναι να διαλύσει τον τρόπο με τον οποίο ένα έθνος αντιλαμβάνεται τον εαυτό του και διαμορφώνει την ταυτότητά του.
«Όταν οι Σέρβοι κατέλαβαν ένα τμήμα της Κροατίας, ο στόχος τους δεν ήταν πρωτίστως η κατοχή της κροατικής επικράτειας, αλλά η καταστροφή της κροατικής φαντασίωσης γι’ αυτή την επικράτεια», έγραφε.
Η σερβική κατοχή ανάγκασε τους Κροάτες να επαναπροσδιορίσουν την εθνική τους ταυτότητα, να ανακατασκευάσουν τους εθνικούς τους μύθους και να αρχίσουν να σκέφτονται τον εαυτό τους διαφορετικά, χωρίς να συνδέουν την ταυτότητά τους με τα ίδια εδάφη όπως πριν.
Κάτι παρόμοιο βρίσκεται σε εξέλιξη με τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία. Το Κρεμλίνο επιμένει ότι η Ουκρανία είναι σοβιετική κατασκευή, ότι τα εδάφη της υπήρξαν ανέκαθεν ρωσικά, ότι η ουκρανική εθνική ταυτότητα δεν έχει ιστορική βάση και ότι αποτελεί τέχνασμα που χωρίζει δύο λαούς που κατά τον Βλαντιμίρ Πούτιν είναι «ένα και το αυτό».
Ρώσοι στρατιώτες και πυρομαχικά έχουν σκοτώσει τουλάχιστον 55.000 Ουκρανούς από την έναρξη της εισβολής, εκ των οποίων 12.654 είναι άμαχοι, σύμφωνα με στοιχεία του ΟΗΕ από τον Φεβρουάριο 2025, ενώ οι υπόλοιποι 43.000 ήταν στρατιώτες, σύμφωνα με ανάρτηση του Προέδρου Ζελένσκι τον Δεκέμβριο 2024 στο Telegram. Ακόμη περίπου 400.000 άνθρωποι έχουν τραυματιστεί. Πάνω από έξι εκατομμύρια Ουκρανοί έχουν εγκαταλείψει τη χώρα ως πρόσφυγες και περίπου 3,7 εκατομμύρια έχουν εκτοπιστεί εσωτερικά, σύμφωνα με τον ΔΟΜ.
Σήμερα, ο ρωσικός στρατός κατέχει σχεδόν το ένα πέμπτο της ουκρανικής επικράτειας. Ο θάνατος, ο εκτοπισμός και η μετανάστευση σημαίνουν ότι η Ουκρανία, που είχε λίγο πάνω από 50 εκατομμύρια κατοίκους όταν απέκτησε την ανεξαρτησία της το 1992 και περίπου 40 εκατομμύρια πριν από την εισβολή του 2022, αριθμεί τώρα περίπου 31 εκατομμύρια στους τομείς που ελέγχει το Κίεβο. Πρόκειται για τεράστια απώλεια πληθυσμού και εδάφους, και για απερίγραπτο πένθος και τραύμα.
Σήμερα, η Ρωσία απαιτεί σχεδόν ολόκληρη την ανατολική Ουκρανία, συμπεριλαμβανομένων εδαφών που ακόμη δεν κατέχει, ως προϋπόθεση για να τερματίσει την επίθεσή της. Εδάφη που, όπως επιμένει, ποτέ δεν ήταν ουκρανικά.
Έτσι, ο πόλεμος της Ρωσίας στην Ουκρανία αφορά βεβαίως την επικράτεια και τις γεωπολιτικές στοχεύσεις. Αλλά δεν αφορά μόνο την επικράτεια, όπως και η αιματοχυσία στην πρώην Γιουγκοσλαβία δεν αφορούσε απλώς την κατανομή εδαφών, αλλά το τι σήμαινε για ένα κομμάτι γης να είναι Σερβικό, Κροατικό, Βοσνιακό, Κοσοβαρικό ή, εδώ, Ουκρανικό.
«Η Ρωσία δεν χρειάζεται περισσότερη γη. Είναι ήδη η μεγαλύτερη χώρα στον κόσμο», μου είπε ο Γερμολένκο. «Αυτός είναι ένας πόλεμος για την ταυτότητα».
«Την ουκρανική ταυτότητα δεν μπορούμε να τη βρούμε αυτούσια στο παρελθόν. Μπορούμε να βρούμε στοιχεία, αλλά πρέπει να κατασκευάσουμε ένα είδος νέου patchwork», είπε. Αυτό το patchwork ίσως να αποτελέσει μοντέλο για άλλες κοινότητες που προσπαθούν να συγκρατήσουν την αίσθηση του συλλογικού εαυτού τους σε μια εποχή όπου τα ζητήματα εθνικής ταυτότητας δεν ήταν ποτέ πιο επείγοντα ή πιο διχαστικά, και όπου μικρές συγκρούσεις σε αμφισβητούμενα σύνορα κλιμακώνονται σε ολοκληρωτικούς πολέμους.
«Κανείς από εμάς τους Ουκρανούς δεν σκέφτεται την επιστροφή σε μια Χρυσή Εποχή, γιατί ποια είναι η χρυσή εποχή μας;» είπε ο Γερμολένκο. «Έχουμε μόνο 30 χρόνια ανεξαρτησίας. Μια απίστευτα βαθιά ιστορία, αλλά μόλις 30 χρόνια ανεξαρτησίας. Έτσι, είναι μια ταυτότητα που βρίσκεται ακόμη υπό διαμόρφωση».-
*****
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΑΚΟΜΑ
Φιλελευθερισμός ή κράτος δικαίου;
Γιατί ο Μοντιλιάνι δεν ζωγράφιζε τα μάτια στις προσωπογραφίες του
Τι κάνει τον ηγέτη να ξεχωρίζει;
Πότε θα μας πνίξει η θάλασσα;
Η Ελλάδα στο επίκεντρο της νέας γεωπολιτικής πραγματικότητας
Τσέχωφ: Αυτά είναι τα 8 χαρακτηριστικά ενός ανθρώπου του πνεύματος
Γιατί φτωχαίνει η Ευρώπη;
Μετά την Pax Americana, ένας κόσμος χωρίς ηγεμονία
Κλυταιμνήστρα: Μάνα ή φόνισσα;
Παναγής Παπαληγούρας: ένας «τσάρος» που έμενε σε υπόγειο!
δεν βρέθηκαν σχόλια επισκεπτών...