της Λώρα Χουντ (*)
Είναι μια συνηθισμένη σκηνή στα μέσα μεταφοράς, τη βλέπουμε καθημερινά όλες και όλοι: Ένας γονιός κρατά ένα κινητό τηλέφωνο που παίζει θορυβώδη παιδικά κινούμενα σχέδια στο παιδί του. Οι δυο τους κοιτούν μαζί την οθόνη, γελούν. Κι όμως, σπάνια ανταλλάσσουν βλέμματα ή στρέφουν το βλέμμα τους στο τοπίο γύρω τους.
Αν και πολλοί γονείς αναγνωρίζουν τέτοιες στιγμές, πρόκειται μόνο για ένα παράδειγμα του τρόπου με τον οποίο η τεχνολογία (κυρίως οι ψηφιακές οθόνες, αλλά και οι φωνητικοί βοηθοί, τα οικιακά ρομπότ κ.ο.κ.) έχει πια γίνει μέρος των καθημερινών μας συνηθειών, αλλάζοντας τον τρόπο που αλληλεπιδρούμε και σχετιζόμαστε με τον κόσμο και, κυρίως, μεταξύ μας.
Αλλά πώς όλα αυτά επηρεάζουν την ανάπτυξη των μικρών παιδιών;
Η ανθρώπινη ανάπτυξη είναι πρωτίστως μια κοινωνική διαδικασία.
*****
Για να μη χάσετε καμία ανάρτηση της Εποπτείας, γραφτείτε στο εβδομαδιαίο newsletter μας, πατώντας ΕΔΩ
Για ΟΛΑ τα videos της Εποπτείας, γραφτείτε στο κανάλι μας στο youtube, πατώντας ΕΔΩ
*****
Από τη βρεφική ηλικία, συμμετέχουμε στον κόσμο γύρω μας και μαθαίνουμε από την εμπειρία, ιδίως όταν αντιμετωπίζουμε άγνωστες καταστάσεις και πολιτισμικές εμπειρίες, με τη βοήθεια ανθρώπων πιο έμπειρων από εμάς.
Καθώς οι ενήλικες αλληλεπιδρούν με τα παιδιά, μοιράζονται κρίσεις για φαινόμενα, δημιουργούν νέα γνώση. Μαζί ερμηνεύουν τον κόσμο στην ποικιλία, την πολυπλοκότητα και την ομορφιά του.
Τα παιδιά μαθαίνουν από αυτόν, και οι ενήλικες μαθαίνουν να βλέπουν τον κόσμο με τα μάτια του παιδιού. Πώς όμως μπορούμε να έρθουμε σε επαφή με τον κόσμο ή να τον κατανοήσουμε όταν η προσοχή μας είναι αιχμαλωτισμένη από μια οθόνη;
Πέντε δεκαετίες έρευνας σε αναπτυξιακούς κλάδους έχουν δείξει πόσο εξαρτάται η ανθρώπινη ανάπτυξη από τις λεπτομέρειες της καθημερινής κοινωνικής επικοινωνίας. Για τα βρέφη και τα μικρά παιδιά, η επικοινωνία δεν είναι κάτι αφηρημένο ή εννοιολογικό. Στηρίζεται σε μικρές στιγμές ρουτίνας, που μοιράζονται με τους άλλους, από την παρατήρηση ενός αργόσυρτου σαλιγκαριού στο δρόμο για το σχολείο έως το διάβασμα ενός βιβλίου μαζί στο πρωινό τραπέζι. Έτσι γινόμαστε άνθρωποι.
Αυτό που κάνει αυτές τις πρώιμες δραστηριότητες ξεχωριστές είναι ότι συν-δομούνται στιγμή με τη στιγμή μέσω της ομιλίας, του βλέμματος, των χειρονομιών (όπως το να δείχνει κανείς κάτι) και των κινήσεων.
Όπως έχει δείξει η έρευνά μας, στους πρώτους μήνες και τα πρώτα χρόνια της ζωής τα βρέφη βιώνουν και μαθαίνουν τα μοτίβα αλληλεπίδρασης με τους άλλους, στα οποία ο χρόνος του βλέμματος, των κινήσεων, των φωνητικών ήχων και της γλώσσας είναι καθοριστικός.
Αυτό περιλαμβάνει το πόσο διαρκεί ένα βλέμμα που ανταλλάσσεται, ή το πώς μαθαίνουμε να κάνουμε παύσεις και να παίρνουμε σειρά σε μια συνομιλία ή δραστηριότητα. Είναι επίσης το να κάνουμε οπτική επαφή πριν δείξουμε ένα ενδιαφέρον αντικείμενο στο δωμάτιο.
Αυτά τα μοτίβα μάς μαθαίνουν πώς να σχετιζόμαστε με τους άλλους και να συμμετέχουμε σε κοινές δραστηριότητες και σήμερα δεν υπάρχει υποκατάστατο για αυτή τη μάθηση.
Γινόμαστε «μεταψηφιακοί» άνθρωποι
Τα έξυπνα κινητά και οι πλατφόρμες streaming έχουν ενσωματώσει τα ψηφιακά μέσα στη ζωή της οικογένειας. Τα δύο τρίτα των παιδιών ηλικίας δύο έως πέντε ετών χρησιμοποιούν οθόνες για πάνω από μία ώρα την ημέρα, και η μέση ηλικία έναρξης χρήσης μειώνεται δραματικά.
Τις τελευταίες δύο δεκαετίες, οι ερευνητές έχουν δείξει πώς οι ψηφιακές τεχνολογίες αλλάζουν τον τρόπο με τον οποίο τα παιδιά αντιμετωπίζουν καθημερινές δραστηριότητες, από το παιχνίδι και τη συγκέντρωση μέχρι τη μνήμη και τον ύπνο.
Η καθημερινή έκθεση σε ψηφιακές συσκευές έχει συνδεθεί με δυσκολίες στην ολοκλήρωση εργασιών, στην επίλυση προβλημάτων και στη διαχείριση της ηρεμίας σε οικογενειακές εντάσεις. Η ποιότητα του ύπνου φαίνεται επίσης να επηρεάζεται αρνητικά, ιδιαίτερα όταν προηγείται χρήση οθονών πριν τον ύπνο.
Ακόμη και μια τηλεόραση ανοιχτή στο φόντο μπορεί να επηρεάσει αρνητικά το παιχνίδι πολύ μικρών παιδιών, διαταράσσοντας τη συγκέντρωσή τους και μειώνοντας τη διάρκεια της ενασχόλησής τους.
Όμως, παρότι η νευροεπιστήμη μάς δείχνει ότι η επαναλαμβανόμενη έκθεση σε έξυπνες τεχνολογίες ήδη επανασυνδέει τον ανθρώπινο εγκέφαλο, δεν είναι όλα αρνητικά. Ποιοτικό περιεχόμενο, όπως εκπαιδευτικά κινούμενα σχέδια ή εφαρμογές, μπορεί να βοηθήσει τα παιδιά να διαχειριστούν καλύτερα τα συναισθήματά τους και να βελτιώσουν τις γλωσσικές δεξιότητές τους.
Μήπως λοιπόν εξελισσόμαστε σε τεχνοϋβριδικά, υπερέξυπνα πλάσματα; Γίνονται τα παιδιά εξυπνότερα περιδιαβαίνοντας το Sesame Street από το κινητό μας;
Ίσως δεν είναι τελείως αρνητικό, όπως προτείνουν συγγραφείς και ακαδημαϊκοί όπως η Jeannette Winterson και η Katherine N. Hayles. Η «μετανθρώπινη» κατάσταση, στη δική τους οπτική, αποτελεί το επόμενο βήμα της φυσικής ανθρώπινης εξέλιξης προς κάτι διαφορετικό, ούτε καλύτερο ούτε χειρότερο.
Τελικά, παρότι η τεχνολογία μπορεί να κάνει τα παιδιά εξυπνότερα σε κάποιους τομείς, γνωρίζουμε επίσης ότι μπορεί να διαταράξει την προσοχή, το παιχνίδι και τον ύπνο. Αυτό που δεν γνωρίζουμε ακόμη είναι το πώς επηρεάζει ακριβώς τις σχέσεις παιδιών και γονιών. Η ερευνητική μας ομάδα, SITE, στο Robotic Lab του Πανεπιστημίου Lund, μελετά πώς τα παιδιά κατανοούν την τεχνολογία και πώς οι ψηφιακές πρακτικές διαμορφώνουν τις αλληλεπιδράσεις στα πρώτα σχολικά χρόνια και στην οικογένεια.
Χωρίς μαγική συνταγή
Πριν από έναν αιώνα, η Μαρία Μοντεσσόρι υποστήριξε ότι η προσοχή είναι το πολυτιμότερο δώρο που μπορεί να προσφέρει ένας ενήλικας σε ένα παιδί. Η προσοχή, για εκείνη, ήταν η ικανότητα να παρακολουθείς τον τρόπο με τον οποίο το παιδί ανακαλύπτει τον κόσμο και να μοιράζεσαι αυτή την ανακάλυψη.
Όταν η προσοχή ενηλίκων και παιδιών στρέφεται αλλού, αποσπασμένη από το περιβάλλον, όπως όταν βλέπουμε βίντεο στο κινητό καθισμένοι στο πάρκο, μπορεί να χάνεται μια ευκαιρία να ανακαλύψουμε και να μάθουμε μαζί, μέσα από στιγμές αμοιβαίας προσοχής.
Εκεί είναι που τα παιδιά δοκιμάζουν την αυτονομία και την επιρροή τους, και μαθαίνουν να εμπλέκονται και να αποσύρονται από τους άλλους. Καθώς η τεχνολογία προχωρά ταχύτερα από ποτέ, πρέπει να εκτιμήσουμε πόσο μεταβάλλεται αυτή η ζωτική επαφή.
Οι γονείς στις χώρες της Δύσης ανησυχούν ολοένα και περισσότερο για τον «χρόνο οθόνης» των παιδιών τους, και για τους περισσότερους η διαχείρισή του αποτελεί πραγματική πρόκληση.
Αντί όμως να κατηγορούμε τις οικογενειακές πρακτικές, πρέπει να υποστηρίξουμε τους γονείς στην κατανόηση ότι δεν υπάρχει μαγική συνταγή. Το κλειδί είναι να διακρίνουν ποιες κοινές στιγμές μπορούν να «ανατεθούν» στις συσκευές και ποιες πρέπει να παραμείνουν χωρίς τεχνολογία.
Και αυτή είναι η πρότασή μας: κάθε στιγμή της ημέρας που περνάμε μαζί χωρίς οθόνες είναι πολύτιμη, ακόμη κι εκείνες που μοιάζουν ασήμαντες. Το διάβασμα πριν τον ύπνο, η αφήγηση ιστοριών στο αυτοκίνητο, το μάζεμα κάστανων στον δρόμο για το σπίτι ή ακόμη και το να βαριέται κανείς μαζί με το παιδί του είναι κρίσιμα.
Κρατήστε αυτές τις στιγμές και επιλέξτε ποιες μπορεί να αξίζουν μια οθόνη, για παράδειγμα όταν η ενέργεια του ενήλικα είναι τόσο χαμηλή που δεν μπορεί να προσφέρει κάτι καλύτερο. Δεν υπάρχει λύση που να ταιριάζει σε όλους, βρείτε τι λειτουργεί για τη δική σας οικογένεια.
Σε λίγα χρόνια, μπορεί να διαπιστώσουμε ότι ο αργός, σταδιακός τρόπος με τον οποίο μαθαίνουμε με και μέσω των άλλων έχει αλλάξει ριζικά. Και παρότι η τεχνολογία δεν είναι ούτε απόλυτα καλή ούτε απόλυτα κακή, χρειαζόμαστε βαθύτερη κατανόηση του τρόπου με τον οποίο τα παιδιά βλέπουν, παίζουν και κάνουν πράγματα με ψηφιακά εργαλεία.-
(*) Πολιτική συντάκτρια στο The Conversation της Μεγάλης Βρετανίας
*****
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΑΚΟΜΑ
Φιλελευθερισμός ή κράτος δικαίου;
Γιατί ο Μοντιλιάνι δεν ζωγράφιζε τα μάτια στις προσωπογραφίες του
Τι κάνει τον ηγέτη να ξεχωρίζει;
Πότε θα μας πνίξει η θάλασσα;
Η Ελλάδα στο επίκεντρο της νέας γεωπολιτικής πραγματικότητας
Τσέχωφ: Αυτά είναι τα 8 χαρακτηριστικά ενός ανθρώπου του πνεύματος
Γιατί φτωχαίνει η Ευρώπη;
Μετά την Pax Americana, ένας κόσμος χωρίς ηγεμονία
Κλυταιμνήστρα: Μάνα ή φόνισσα;
Παναγής Παπαληγούρας: ένας «τσάρος» που έμενε σε υπόγειο!
δεν βρέθηκαν σχόλια επισκεπτών...