Φιλελευθερισμός ή κράτος δικαίου;

της Έλεν Ντέιλ (*)  

Κατά τη διάρκεια της θητείας μου ως διδάσκουσας στη νομική, γινόταν ολοένα και πιο δύσκολο να διδάξω το ρωμαϊκό δίκαιο της δουλείας.

Ο μόνος τρόπος που μπορώ να περιγράψω την αυξανόμενη αντίσταση των φοιτητών είναι ότι αντιμετώπιζαν το αντικείμενο σαν είδος «αυλικής παιδείας».

Γιατί να δώσει κανείς σημασία στα κείμενα των Ρωμαίων νομικών, για παράδειγμα σχετικά με την ανάκτηση χρεών από έναν κύριο λόγω πράξεων του δούλου του, όταν ολόκληρος ο θεσμός της δουλείας είναι ηθικά απεχθής;

Είναι σαν να ακούς τις ψιθυριστές παρατηρήσεις ενός υπηρέτη για το περίτεχνο δέσιμο των καινούργιων ρούχων του αυτοκράτορα, όταν στην πραγματικότητα είναι γυμνός.

Το πρόβλημα με αυτήν την οπτική είναι ότι οι Ρωμαίοι νομικοί μας άφησαν την πιο εξελιγμένη ανάλυση της δουλείας που συναντάμε σε οποιονδήποτε ιστορικό πολιτισμό.

Μελετώντας την, μαθαίνουμε, για παράδειγμα, πώς διέφερε το ηθικό σύστημα των Ρωμαίων από το δικό μας.

Μαθαίνουμε πώς μια κοινωνία βασισμένη στη δουλεία προσπαθεί (και αποτυγχάνει) να αναπαράγει τους θεσμούς μιας ελεύθερης κοινωνίας ή πώς ανταποκρίνεται σε εμπορικές προκλήσεις και κοινωνικές αλλαγές.

Δεδομένης της ανεπτυγμένης αγοράς της Αρχαίας Ρώμης και του επιπέδου μόρφωσης και πλούτου που είχαν πολλοί αστικοί δούλοι, για παράδειγμα, ένας μελετητής του ρωμαϊκού δικαίου μπορεί να αμφισβητήσει τα όρια ενός υπεραισιόδοξου φιλελευθερισμού που υποστηρίζει ότι οι πολιτικές ελευθερίες προκύπτουν φυσικά από την οικονομική ελευθερία.

Μαθαίνουμε επίσης ότι το κράτος δικαίου είναι παλαιότερο από τον φιλελευθερισμό, και ότι οι δύο πολιτισμοί στους οποίους πρωτοεμφανίστηκε, η κλασική Ρώμη και η μεσαιωνική/πρώιμη νεότερη Αγγλία, δεν ήταν φιλελεύθερες κοινωνίες.

Αν και είναι αλήθεια ότι η Αγγλία εξελίχθηκε αργότερα σε φιλελεύθερο πολιτισμό, εξάγοντας διάφορες μορφές φιλελευθερισμού σε ολόκληρο τον κόσμο, οι Ρωμαίοι οπισθοδρόμησαν τόσο νομικά όσο και θεσμικά καθώς η Αυτοκρατορία τους πιεζόταν από την Κρίση του 3ου αιώνα.

Το Corpus Iuris Civilis βρέθηκε να σαπίζει στα ράφια της βιβλιοθήκης του Πανεπιστημίου της Μπολόνια περίπου 600 χρόνια μετά την πτώση της Δυτικής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, και μόνον τότε άρχισε να ασκεί εκ νέου επιρροή στη Δυτική Ευρώπη.

Οι αγγλικές νομικές εξελίξεις έγιναν ανεξάρτητα από τις ρωμαϊκές.

Απλώς επειδή για μεγάλο μέρος της ιστορίας τους οι Άγγλοι δεν είχαν πρόσβαση στην νομική γνώση και ανάπτυξη του παλαιότερου πολιτισμού.

Μια βιβλιοθήκη αγγλικού αββαείου θα είχε χειρόγραφα, ενίοτε περισσότερα από ένα, της Αινειάδας και των Μεταμορφώσεων, δύο σπουδαίων έργων της ρωμαϊκής λογοτεχνίας που, αν γράφονταν σήμερα, θα τοποθετούνταν στα ράφια «λογοτεχνία» ή «ποίηση».

Αντίθετα, ο «Ουλπιανός» και ο «Γάιος», δύο από τους μεγαλύτερους Ρωμαίους νομικούς, δεν ήταν παρά ονόματα από ένα μακρινό παρελθόν, αν υποθέσουμε ότι ήταν γνωστά.

Ούτε το ένα ούτε το άλλο νομικό σύστημα προέκυψε πλήρως διαμορφωμένο.

Οι κλασικές ιστορίες του αγγλικού και του ρωμαϊκού δικαίου δείχνουν κοινωνίες που χρειάστηκαν αιώνες για να διαμορφώσουν πράγματα που φαίνονται αυτονόητα σε σύγχρονους νομικούς και ακόμη και σε πολλούς μη νομικούς.

*****

Για να μη χάσετε καμία ανάρτηση της Εποπτείας, γραφτείτε στο εβδομαδιαίο newsletter μας, πατώντας ΕΔΩ

Για ΟΛΑ τα videos της Εποπτείας, γραφτείτε στο κανάλι μας στο youtube, πατώντας ΕΔΩ

*****

Ένας από τους λόγους που ο Κικέρων δεν θεωρείται σπουδαίος Ρωμαίος νομικός, ενώ μεταγενέστερες μορφές θεωρούνται, είναι ότι οι ρωμαϊκές δίκες ήταν, όπως θα έλεγαν οι νέοι, «εντελώς τρελές».

Παραβίαζαν συστηματικά βασικές σύγχρονες νομικές αρχές: προκλητικές επικλήσεις στο συναίσθημα, χυδαίες επιθέσεις χαρακτήρα, εξωφρενικές αντι-κατηγορίες για να αποπροσανατολίσουν,  όλα αυτά χωρίς αυτό που ένα σύγχρονο δικαστήριο θα θεωρούσε αξιόπιστα αποδεικτικά στοιχεία.

Είναι χαρακτηριστικό ότι η μαρτυρία της ελίτ προτιμάτο από εκείνη των κοινών ανθρώπων, των Ρωμαίων από αυτήν των ξένων, ενώ οι δούλοι συχνά υφίσταντο βασανιστήρια κατόπιν δικαστικής εντολής.

Το ίδιο μοτίβο επαναλαμβάνεται και στην Αγγλία, ενίοτε με ιδιαίτερα ανησυχητικούς τρόπους.

Το αγγλικό δίκαιο γνώρισε σοβαρή οπισθοδρόμηση τύπου Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας κατά τη διάρκεια της Μεσοβασιλείας του Κρόμγουελ, περιπλέκοντας την ιστορική κληρονομιά του μεγάλου κοινοβουλευτικού ανδρός με τρόπους που δεν είναι ιδιαίτερα γνωστοί εκτός του νομικού κόσμου.

Συνεπώς δεν είναι δύσκολη η απάντηση στο ερώτημα «φιλελευθερισμός ή κράτος δικαίου;»

(*) Πηγή

*****

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΑΚΟΜΑ

Φοίβος Δεληβοριάς: «Αντίο, ακριβέ κι αγαπημένε Διονύση Σαββόπουλε»

Ο φιλελευθερισμός στους έσχατους καιρούς

Παρθενών, ένα θαύμα τεχνικής ευφυΐας 

Φτιάξε κι εσύ ένα δικό σου κόμμα. Μπορείς! (video)

Τι θα έλεγε σήμερα ο Θουκυδίδης για τον πόλεμο στην Ουκρανία (video)

Ήλιος, ο Αρχαίος Θεός του Φωτός

Η Ευρώπη του πνεύματος και της παιδείας υποκλίνεται στη Σοφία Κοράντι

Ανατόλ Φρανς, η ήρεμη δύναμη της σκέψης

Ωδή στον Βίκτορα Ουγκό

Πυθαγόρας: Όταν μιλάμε ελληνικά, διατυπώνουμε μαθηματικές εξισώσεις