του Διαμαντή Σεϊτανίδη
Στ' αλήθεια, ένας κορυφαίος φιλόσοφος όπως ο Κορνήλιος Καστοριάαδης, θα μπορούσε να «συνεισφέρει» τις θεωρητικές του κατασκευές στην σύγχρονη πολιτική ζωή;
Εκεί που η «κύρια» συζήτηση είναι οι παράλληλοι μονόλογοι πολιτεύαμενων και μη στα κανάλια και τα panels;
Θα κάνουμε μια προσπάθεια τέτοια, «κόντρα στο ρεύμα» που θάλεγε και ο Μπερλίν, χωρίς όμως να γίνουμε ρομαντικοί, σαν τον Ισαΐα…
Αν μελετήσουμε την ανάλυση του μεγάλου αυτού φιλοσόφου, κάτι σαφές που ξεχωρίζει είναι η εμμονή του Καστοριάδη στη διάκριση μεταξύ ετερονομίας και αυτονομίας.
Μια κοινωνία ετερόνομη λειτουργεί μέσα σε θεσμούς και νοήματα που δεν αναγνωρίζει ως δικά της.
Ζει μέσα σε ένα «δεδομένο» το οποίο απλώς αναπαράγει.
Η αυτόνομη κοινωνία, αντιθέτως, αναγνωρίζει ότι οι θεσμοί της είναι δικές της δημιουργίες και άρα μπορεί να τους μετασχηματίζει.
Κι εδώ, πολιτικά, έχουμε το πρώτο κρίσιμο σημείο: η κυβερνητική προσπάθεια για σταθερότητα δεν είναι, ή τουλάχιστον δεν χρειάζεται να ιδωθεί, ως μια προσπάθεια παγίωσης της πραγματικότητας, αλλά ως επιχείρηση να δημιουργηθούν οι όροι μιας κοινωνίας που θα μπορεί να μετασχηματίζει τον εαυτό της χωρίς να καταρρέει κάθε λίγο και λιγάκι.
*****
Για να μη χάσετε καμία ανάρτηση της Εποπτείας, γραφτείτε στο εβδομαδιαίο newsletter μας, πατώντας ΕΔΩ
Για ΟΛΑ τα videos της Εποπτείας, γραφτείτε στο κανάλι μας στο youtube, πατώντας ΕΔΩ
*****
Ο Καστοριάδης το λέει καθαρά: Δεν υπάρχει αυτονομία χωρίς σταθερά και λειτουργικά θεσμικά πλαίσια.
Γιατί;
Διότι μόνο μέσα σε ένα περιβάλλον σχετικής θεσμικής συνέχειας μπορεί η κοινωνική φαντασία να παράγει νέα νοήματα.
Στην ελληνική πραγματικότητα αυτό έχει απόλυτο πολιτικό βάρος: μετά από μια δεκαετία επώδυνης κρίσης, η κοινωνία έχει εξαντλήσει τα αποθέματα δημιουργικής φαντασίας της.
Γι’ αυτό και το κυβερνητικό επιχείρημα περί σταθερότητας, όταν ιδωθεί «καστοριαδικά», δεν είναι συντηρητισμός, αλλά προϋπόθεση συλλογικής δημιουργικότητας.
Ο Καστοριάδης επιμένει ότι κάθε κοινωνία συγκροτείται από συγκεκριμένες «κεντρικές φαντασιακές σημασίες», δηλαδή από τα βαθιά νοήματα που οργανώνουν το κοινωνικό.
Στη νεοελληνική περίπτωση, μετά το 2010, το κυρίαρχο νόημα ήταν η επιβίωση:
να μη χρεοκοπήσουμε, να μη χάσουμε το σπίτι μας, να μη μείνουμε χωρίς δουλειά.
Μόνο που μια κοινωνία, η οποία μένει κολλημένη στο φαντασιακό της επιβίωσης, δεν μπορεί να σχεδιάσει τίποτε μακροπρόθεσμα.
Η σημερινή κυβέρνηση προσπαθεί ακριβώς αυτό: να μετακινήσει τη χώρα από το φαντασιακό της επιβίωσης στο φαντασιακό της αυτοπεποίθησης και της προοπτικής.
Όχι πάντα με καθαρό θεωρητικό λόγο, αλλά με σαφή πολιτική στρατηγική: θεσμική σταθεροποίηση, προσέλκυση επενδύσεων σε κρίσιμους τομείς, ψηφιακό εκσυγχρονισμό, μείωση αβεβαιοτήτων.
Μιλώντας με βάση το πνεύμα του Καστοριάδη, αυτό είναι προσπάθεια αλλαγής των κεντρικών φαντασιακών σημασιών.
Και αυτό είναι πράξη βαθιά πολιτική.
Περαιτέρω, ο Καστοριάδης είναι πολύ αυστηρός: η τυφλή οικονομική ανάπτυξη δεν είναι νόημα.
Είναι παραίτηση από το νόημα.
Όμως, ταυτόχρονα, αναγνωρίζει ότι χωρίς υλικό υπόβαθρο καμία κοινωνία δεν μπορεί να φτάσει στην αυτοθέσμιση.
Εδώ μπαίνει το κεντρικό πολιτικό δίλημμα των εκλογών του 2027.
Η κυβερνητική στρατηγική στοχεύει σε ένα οικονομικό μοντέλο που να παράγει όχι μόνο μεγέθυνση αλλά και ανθεκτικότητα: επενδύσεις σε τεχνολογία, ενέργεια, υποδομές, εκπαίδευση, αναδιάρθρωση παραγωγικής βάσης.
Αν αυτό πετύχει, τότε (και μόνο τότε!) η ελληνική κοινωνία θα μπορεί να ασχοληθεί με το επόμενο βήμα: τη δική της φαντασιακή επανίδρυση.
Ο Καστοριάδης το έχει πει δεκάδες φορές: η αυτονομία απαιτεί την ύπαρξη μιας κοινωνίας που δεν βρίσκεται σε διαρκή αγώνα επιβίωσης.
Με απλά λόγια: η ανάπτυξη που επιδιώκει η κυβέρνηση δεν είναι καστοριαδικά «ύποπτη», εφόσον χρησιμεύει για να απελευθερωθεί η κοινωνική φαντασία από το άγχος και τη βιοτική πίεση.
Στην ελληνική πολιτική σκηνή, η έννοια της «ασφάλειας» συχνά γίνεται αντικείμενο μικροπολιτικής στρέβλωσης.
Ο Καστοριάδης, όμως, βλέπει την ασφάλεια όχι ως ανελευθερία, αλλά ως θεμέλιο ελευθερίας.
Η αυτονομία δεν είναι δυνατή όταν ο πολίτης ζει μέσα σε αστάθεια, βία, διοικητικό χάος, αβεβαιότητα για την επόμενη ημέρα.
Άρα η κυβερνητική επιμονή στην ασφάλεια (θεσμική, οικονομική, κοινωνική) μπορεί να διαβαστεί ως προσπάθεια δημιουργίας των προϋποθέσεων για μια πιο ώριμη, αυτόνομη κοινωνία.
Μια κοινωνία που μπορεί να συζητήσει και να φανταστεί, όχι απλώς να αντιδρά.
Το πιο καστοριαδικό στοιχείο σε μια τέτοια ανάγνωση της κυβερνητικής στρατηγικής είναι η προοπτική μετά το 2027.
Για τον Καστοριάδη, το μεγάλο στοίχημα κάθε κοινωνίας δεν είναι η διαχείριση του παρόντος, αλλά η ικανότητα να επανεφευρίσκει τον εαυτό της.
Και εδώ πολιτικά ανοίγει ένα πολύ ενδιαφέρον παράθυρο: αν η κυβέρνηση καταφέρει να εγκαθιδρύσει ένα περιβάλλον σταθερότητας και ευημερίας, τότε η επόμενη φάση, δηλαδή της αποκρυστάλλωσης των θεσμών, του ανοίγματος νέων πεδίων συμμετοχής, της ενίσχυσης του δημόσιου λόγου, της επανεπεξεργασίας του συλλογικού νοήματος, μπορεί να γίνει πραγματικότητα.
Αυτό, καστοριαδικά, είναι η στιγμή της αυτοθέσμισης.
Η στιγμή όπου η κοινωνία, απελευθερωμένη από τον βραχνά της αβεβαιότητας, μπορεί να αναρωτηθεί: Τι κόσμο θέλουμε; Τι θεσμούς; Τι νόημα για την κοινή μας ζωή;
Χωρίς τέτοιες ερωτήσεις δεν υπάρχει δημοκρατία.
Και χωρίς σταθερότητα δεν υπάρχουν τέτοιες ερωτήσεις.
Συνεπώς, αν η κυβέρνηση επιδιώκει να οδηγήσει τη χώρα σε μια μακρά περίοδο θεσμικής ομαλότητας και υλικής ασφάλειας, τότε μπορεί να ιδωθεί, μέσα από έναν καστοριαδικό φακό, όχι ως δύναμη συντήρησης, αλλά ως δύναμη προετοιμασίας.
Προετοιμασίας για κάτι βαθύτερο: την επανενεργοποίηση της κοινωνικής φαντασίας, τη δυνατότητα νέων νοημάτων, την αναγέννηση της έννοιας του πολίτη, τη μετάβαση από την ετερονομία στην πραγματική αυτονομία.
Με άλλα λόγια, η στρατηγική της σταθερότητας και της ανάπτυξης μπορεί να διαβαστεί ως προσπάθεια να δημιουργηθούν οι υλικοί και θεσμικοί όροι για το πιο ριζοσπαστικό έργο, όπως έλεγε ο Καστοριάδης: μια κοινωνία που θεσμίζει τον εαυτό της με συνείδηση της ίδιας της δημιουργικής της δύναμης.-
*****
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΑΚΟΜΑ
Φοίβος Δεληβοριάς: «Αντίο, ακριβέ κι αγαπημένε Διονύση Σαββόπουλε»
Ο φιλελευθερισμός στους έσχατους καιρούς
Παρθενών, ένα θαύμα τεχνικής ευφυΐας
Φτιάξε κι εσύ ένα δικό σου κόμμα. Μπορείς! (video)
Τι θα έλεγε σήμερα ο Θουκυδίδης για τον πόλεμο στην Ουκρανία (video)
Ήλιος, ο Αρχαίος Θεός του Φωτός
Η Ευρώπη του πνεύματος και της παιδείας υποκλίνεται στη Σοφία Κοράντι
Ανατόλ Φρανς, η ήρεμη δύναμη της σκέψης
Ωδή στον Βίκτορα Ουγκό
Πυθαγόρας: Όταν μιλάμε ελληνικά, διατυπώνουμε μαθηματικές εξισώσεις
δεν βρέθηκαν σχόλια επισκεπτών...