Του Μάκη Γεωργιάδη
Πότε μια δουλειά είναι απλώς «μια δουλειά»; Και πότε γίνεται ηθικά προβληματική;
Το ερώτημα αυτό βρέθηκε στο επίκεντρο των σκέψεών μου το 2018, όταν αποφάσισα να εγκαταλείψω την εκπαίδευση και την ακαδημαϊκή ζωή για να ξεκινήσω κάτι νέο. Όσο κι αν το επάγγελμα του δασκάλου έχει δυσκολίες, προσφέρει ένα αίσθημα ηθικής άνεσης: νιώθεις ότι συμβάλλεις θετικά στον κόσμο.
Μα είναι λίγες οι δουλειές που προσφέρουν την ίδια βεβαιότητα. Και τότε συνειδητοποίησα το πιο ανησυχητικό: πολλοί άνθρωποι καταλήγουν να κάνουν δουλειές με τις οποίες δεν αισθάνονται άνετα, από ηθικής απόψεως.
Τρεις σκέψεις με απασχόλησαν τότε, και συνεχίζουν να με απασχολούν:
- Πολλοί εργάζονται σε θέσεις που οι ίδιοι θεωρούν ηθικά αμφίβολες.
- Υπάρχουν πιθανότατα νόμιμες δουλειές που είναι, βαθιά μέσα τους, ανήθικες, δηλαδή θέσεις που κανείς δεν θα έπρεπε να αναλάβει.
- Συχνά χρησιμοποιούμε επαναλαμβανόμενα επιχειρήματα για να δικαιολογήσουμε αμφίβολες επαγγελματικές επιλογές.
Στον διασυνδεδεμένο κόσμο μας, η δουλειά μας δεν επηρεάζει μόνο το εισόδημά μας ή τους άμεσους συνεργάτες μας. Μπορεί να έχει αντίκτυπο σε εκατοντάδες, χιλιάδες, ακόμη και εκατομμύρια ανθρώπους. Αν, λοιπόν, υπάρχει τέτοιο πράγμα όπως «ανήθικο επάγγελμα», τότε η άσκησή του μπορεί να προκαλέσει πραγματική ζημιά.
*****
Για να μη χάσετε καμία ανάρτηση της Εποπτείας, γραφτείτε στο εβδομαδιαίο newsletter μας, πατώντας ΕΔΩ
Για ΟΛΑ τα videos της Εποπτείας, γραφτείτε στο κανάλι μας στο youtube, πατώντας ΕΔΩ
*****
Τι εννοούμε όταν λέμε «δουλειά»;
Ας ξεκαθαρίσουμε το πλαίσιο: δεν αναφερόμαστε σε παράνομες δραστηριότητες. Μπορεί κανείς να ζει από το εμπόριο ναρκωτικών, την κλοπή ή την εξαπάτηση, αλλά το να χαρακτηρίσουμε αυτά τα «επαγγέλματα» ανήθικα δεν έχει ιδιαίτερο νόημα. Η παρανομία τους αρκεί. Το ενδιαφέρον ερώτημα βρίσκεται αλλού: υπάρχουν καθ’ όλα νόμιμες, κοινωνικά ανεκτές μορφές εργασίας που, ηθικά, δεν θα έπρεπε να κάνει κανείς;
Επίσης, η αξιολόγηση αφορά τύπους επαγγελμάτων, όχι μεμονωμένα περιστατικά. Ένας γιατρός ή ένας δάσκαλος μπορεί να ασκήσει κακή πρακτική και να κάνει κακό, αλλά το επάγγελμα παραμένει σε ηθικά υψηλό επίπεδο. Αντίστροφα, ένας δικηγόρος ή ένας υπεύθυνος marketing μπορεί να χρησιμοποιεί παραπλανητικές τακτικές, αλλά η παραπλάνηση δεν είναι εγγενές συστατικό του επαγγέλματος. Εδώ, όμως, αναζητούμε επαγγελματικές κατηγορίες που είναι προβληματικές εκ των προτέρων, πριν ακόμη ασκηθούν από συγκεκριμένο άτομο.
Το νόμιμο δεν είναι πάντα και ηθικό
Μπορεί να ακούγεται παράξενο να υποστηρίξει κανείς ότι νόμιμες δουλειές μπορεί να είναι βαθιά ανήθικες. Ωστόσο, η ιστορία βρίθει παραδειγμάτων όπου η νομοθεσία άργησε να καλύψει τον παράγοντα «ηθική». Συχνά, η τεχνολογία προχωρά γρηγορότερα από τους νόμους που θα μπορούσαν να τη ρυθμίσουν. Άλλες φορές, η ισχύς των λόμπι και των οικονομικών συμφερόντων εμποδίζει την υιοθέτηση ηθικών κανόνων.
Ο νόμος είναι προϊόν πολιτικών διαδικασιών, διαπραγματεύσεων και συχνά συμβιβασμών. Η ηθική, από την άλλη, είναι ένα σύστημα αρχών, όχι αποτέλεσμα ψηφοφορίας. Αν υπάρχει αντικειμενική ηθική, τότε ισχύει ανεξάρτητα από το τι θεωρείται κοινωνικά αποδεκτό ή δημοφιλές. Έτσι, ο νόμος δεν ταυτίζεται με την ηθική, και το αντίστροφο.
Υπάρχουν πράξεις ανήθικες αλλά όχι ποινικά κολάσιμες: δεν φυλακίζουμε κάποιον επειδή λέει ψέματα στους γονείς του. Το ίδιο και με την εργασία: μπορεί ένα επάγγελμα να είναι νόμιμο αλλά εξαιρετικά επιβλαβές ή εκμεταλλευτικό για την κοινωνία.
Τα πρώτα κριτήρια για να κρίνουμε ένα επάγγελμα ηθικά
Αν επιχειρήσουμε να διαμορφώσουμε μια «ηθική λίστα ελέγχου» για τα επαγγέλματα, η πρώτη και πιο προφανής ερώτηση είναι:
1. Προκαλεί αυτό το επάγγελμα άμεση ή έμμεση βλάβη σε ανθρώπους;
Οι περισσότερες πράξεις που θεωρούμε ανήθικες εμπεριέχουν βλάβη: σωματική, οικονομική, ψυχολογική ή κοινωνική. Αντίστοιχα, ένα μεγάλο μέρος της εργασίας, από το νοσηλευτικό επάγγελμα μέχρι τη βιοτεχνολογία, στοχεύει στη βελτίωση της ζωής των ανθρώπων.
Ακόμη και επαγγέλματα που συχνά αντιμετωπίζονται με χλευασμό τελικά συμβάλλουν στην κοινωνική ασφάλεια ή ευημερία: ο εξεταστής διπλωμάτων οδήγησης δεν είναι ο αγαπημένος κανενός, αλλά προστατεύει ζωές. Δεν θα θέλαμε έναν κόσμο όπου μπορεί ο καθένας να οδηγεί ανεξέλεγκτα.
Υπάρχουν, βέβαια, επαγγέλματα που συνδέονται με απολαύσεις οι οποίες μπορεί να βλάπτουν: αλκοόλ, τσιγάρα, γρήγορο φαγητό. Αλλά εδώ εισέρχεται η κρίσιμη έννοια της ενημερωμένης συγκατάθεσης: αν ο πολίτης γνωρίζει τις συνέπειες και το επιλέγει, δεν μιλάμε για «βλάβη» με ηθική έννοια, αλλά για συνειδητή επιλογή.
Στον αντίποδα, ο πραγματικός ηθικός κίνδυνος αναδύεται όταν η «συναλλαγή» βασίζεται σε εξαπάτηση, άγνοια ή χειραγώγηση. Εκεί, η συναίνεση παύει να είναι ελεύθερη και ενημερωμένη.
Κι έτσι, φτάνουμε στη δεύτερη κρίσιμη παράμετρο μιας ανήθικης εργασίας, μια συζήτηση που ανοίγει την πόρτα σε πιο δύσκολα και αμφιλεγόμενα ερωτήματα.
2. Προϋποθέτει το επάγγελμα εξαπάτηση ή χειραγώγηση;
Ορισμένα επαγγέλματα βασίζονται στο να παραπλανούν, να θολώνουν την κρίση ή να εκμεταλλεύονται την άγνοια των ανθρώπων. Εκεί, η έννοια της «ενημερωμένης συναίνεσης» καταρρέει. Ο καταναλωτής δεν γνωρίζει πραγματικά τι αγοράζει και το επάγγελμα επιβιώνει χάρη σε αυτό.
Ένας marketer που σκόπιμα παραποιεί πληροφορίες για ένα προϊόν, ένας σύμβουλος επενδύσεων που κατευθύνει τους πελάτες του προς ζημιογόνες επιλογές για προμήθεια, ή μια εταιρεία που σχεδιάζει εθιστικές εφαρμογές γνωρίζοντας ότι καταναλώνουν την προσοχή και την ψυχική ανθεκτικότητα των χρηστών, όλα αυτά δεν αποτελούν απλώς «δύσκολα ηθικά ζητήματα». Είναι μορφές εκμετάλλευσης.
Και όταν η εξαπάτηση δεν είναι παρεκτροπή κάποιου ατόμου αλλά δομικό στοιχείο της δουλειάς, τότε έχουμε ξεκάθαρο δείγμα ανήθικου επαγγέλματος.
3. Θα έπρεπε κάποιος ηθικός άνθρωπος να αρνείται να το κάνει;
Υπάρχει ένα απλό τεστ που συχνά φοβόμαστε να θέσουμε:
- Αν όλοι γνώριζαν τι ακριβώς κάνει αυτό το επάγγελμα και πώς, θα το θεωρούσαν κοινωνικά ωφέλιμο ή επιζήμιο;
- Αν η απάντηση γέρνει καθαρά προς το δεύτερο, τότε ίσως πρόκειται για δουλειά που ένας ηθικά σκεπτόμενος άνθρωπος θα έπρεπε να αποφεύγει.
Εδώ δεν μιλάμε για «δύσκολες» δουλειές, όπως οι φοροεισπράκτορες, οι σωφρονιστικοί υπάλληλοι ή οι δημοσιογράφοι που καλύπτουν σκληρά γεγονότα.
Μιλάμε για θέσεις που, αν όλοι γνώριζαν πώς λειτουργούν, θα προκαλούσαν συλλογική ανατριχίλα: εργασίες σε εταιρείες που εκμεταλλεύονται προσωπικά δεδομένα, επιχειρήσεις που στηρίζονται σε ψευδή επιστήμη, οργανωμένες «βιομηχανίες παραπλάνησης».
Ηθικά, εκεί δεν χωράει «ουδέτερη» στάση. Η επιλογή συμμετοχής συνιστά συνενοχή.
Ηθική, Νόμος και Ευθύνη: Ένα δύσκολο τρίγωνο
Αν δεχθούμε ότι υπάρχουν νόμιμα επαγγέλματα που μπορούν να βλάψουν, να εξαπατήσουν ή να χειραγωγήσουν, τι κάνουμε;
Είναι δίκαιο να φορτώνουμε την ευθύνη αποκλειστικά στον εργαζόμενο;
Ο εργαζόμενος συχνά νιώθει ότι είναι «ένας κρίκος» σε μια τεράστια αλυσίδα. Ποιος θα κατηγορήσει τον υπάλληλο ενός κολοσσού τεχνητής νοημοσύνης επειδή η εταιρεία του χρησιμοποιεί τα δεδομένα εκατομμυρίων ανθρώπων χωρίς συναίνεση; Κι όμως, αν κανείς δεν αρνείται, η αδικία διαιωνίζεται.
Εδώ γεννιέται ένα δύσκολο αλλά αναπόφευκτο ερώτημα:
Έχουμε ηθική υποχρέωση να αρνούμαστε δουλειές που βλάπτουν την κοινωνία, ακόμη κι αν ο νόμος τις επιτρέπει;
Η σύντομη απάντηση είναι: ναι, τουλάχιστον να το εξετάζουμε.
Η εκτενέστερη απάντηση είναι: απαιτείται θάρρος, συνείδηση και μια ελάχιστη αίσθηση συλλογικής ευθύνης.
Το να πεις «εγώ δεν φταίω, αυτό είναι το σύστημα» μπορεί να μοιάζει ανακουφιστικό, αλλά είναι ηθικά ανεπαρκές. Τα συστήματα αλλάζουν μόνο όταν αρκετοί άνθρωποι αρνούνται να υπηρετήσουν ό,τι θεωρούν σάπιο.
Προς μια πιο συνειδητή επαγγελματική επιλογή
Δεν ισχυρίζομαι ότι κάθε επαγγελματική απόφαση απαιτεί ηθική ηρωική στάση. Οι περισσότεροι από εμάς χρειάζεται να εργαστούμε για να ζήσουμε. Οι συνθήκες, οι ανάγκες και οι πιέσεις διαφέρουν συχνά δραματικά.
Αλλά σε έναν κόσμο όπου η εργασία μας μπορεί να επηρεάζει αδιανόητα μεγάλο αριθμό ανθρώπων, η ερώτηση δεν μπορεί να αγνοηθεί:
Ποιον ωφελεί πραγματικά η δουλειά που κάνω; και ποιον βλάπτει;
Ίσως ο πρώτος στόχος δεν είναι να βρούμε την «ιδανική» ηθική δουλειά, αλλά να αποφύγουμε τις καθαρά ανήθικες.
Να αρχίσουμε από την άρνηση: να μην είμαστε μέρος επαγγελμάτων που συντηρούν βλάβη και εξαπάτηση.
Κι αν αυτό ακούγεται στοιχειώδες, είναι στην πραγματικότητα μια τεράστια αλλαγή παραδείγματος.
Η ηθική δεν είναι πολυτέλεια. Είναι εργαλείο προσανατολισμού σε έναν εργασιακό χάρτη που γίνεται ολοένα πιο περίπλοκος.
*****
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΑΚΟΜΑ
Φοίβος Δεληβοριάς: «Αντίο, ακριβέ κι αγαπημένε Διονύση Σαββόπουλε»
Ο φιλελευθερισμός στους έσχατους καιρούς
Παρθενών, ένα θαύμα τεχνικής ευφυΐας
Φτιάξε κι εσύ ένα δικό σου κόμμα. Μπορείς! (video)
Τι θα έλεγε σήμερα ο Θουκυδίδης για τον πόλεμο στην Ουκρανία (video)
Ήλιος, ο Αρχαίος Θεός του Φωτός
Η Ευρώπη του πνεύματος και της παιδείας υποκλίνεται στη Σοφία Κοράντι
Ανατόλ Φρανς, η ήρεμη δύναμη της σκέψης
Ωδή στον Βίκτορα Ουγκό
Πυθαγόρας: Όταν μιλάμε ελληνικά, διατυπώνουμε μαθηματικές εξισώσεις
δεν βρέθηκαν σχόλια επισκεπτών...