Τι θα μπορούσε να είναι πιο συναρπαστικό από το να ζητήσει κανείς από έναν από τους κορυφαίους σύγχρονους στοχαστές της κοσμικής Ευρώπης να αναμετρηθεί με το αρχαιότερο ερώτημα της φιλοσοφίας: Τι είναι ο Θεός;
Αυτό ήταν το στοίχημα που δέχτηκε ο Γερμανός φιλόσοφος Πέτερ Σλότερντικ, όταν νωρίτερα μέσα στη χρονιά προσκλήθηκε από τη Μπιενάλε της Βενετίας και το Ευρωπαϊκό Ινστιτούτο Berggruen να στοχαστεί πάνω στις μυστικιστικές ερμηνείες του ύστερου Μεσαίωνα και ειδικότερα του χριστιανού μυστικού Μάιστερ Έκχαρτ, για το Κατά Ιωάννην Ευαγγέλιο. Η διάλεξη δόθηκε στο Casa dei Tre Oci της Βενετίας και θα κυκλοφορήσει σε βιβλίο το φθινόπωρο από τον οίκο Berggruen Press.
*****
Για να μη χάσετε καμία ανάρτηση της Εποπτείας, γραφτείτε στο εβδομαδιαίο newsletter μας, πατώντας ΕΔΩ
Για ΟΛΑ τα videos της Εποπτείας, γραφτείτε στο κανάλι μας στο youtube, πατώντας ΕΔΩ
*****
Πιστός στον προκλητικό τρόπο σκέψης του, ο Σλότερντικ θέτει το πλαίσιο εξετάζοντας την «Αγία χριστιανική πίστη» του Έκχαρτ μέσα από ένα «ακαθόριστο κλασικό έργο» άγνωστων εθνικών σοφών, με τίτλο «Βιβλίο των 24 Φιλοσόφων».
Εκεί, κάθε συγγραφέας όριζε τον Θεό με μία φράση, ένα αφορισμό. Παρότι εκδόθηκε τον 12ο αιώνα, αρκετά από τα κείμενα θεωρείται πως ανάγονται στον 3ο ή 4ο αιώνα.
Το Κέντρο Παντού
Η δεύτερη φράση του βιβλίου αναφέρει: «Ο Θεός είναι μια άπειρη σφαίρα, της οποίας το κέντρο βρίσκεται παντού και η περιφέρεια πουθενά». Για τον Σλότερντικ, η σπουδαιότητα αυτού του ορισμού βρίσκεται στο ότι ξεφεύγει από κάθε ανθρώπινη αίσθηση και εικόνα. «Η ρήξη με τη φαντασιακή σκέψη δεν θα μπορούσε να είναι πιο ριζική. Εδώ υπονομεύεται κάθε μορφή χωρικής αναπαράστασης… Ο Θεός δεν περιέχεται σε τίποτε και τίποτε δεν βρίσκεται έξω από αυτόν· δεν έχει πέρα, δεν έχει έξω. Αν το κέντρο είναι παντού, τότε είναι παντού ολόκληρο».
Μια Μοναδική Πνοή
Η πρώτη φράση του βιβλίου εντυπωσιάζει τον Γερμανό φιλόσοφο ακόμη περισσότερο, καθώς ξεπερνά τον τρόπο με τον οποίο συνήθως αντιλαμβανόμαστε τις ξεχωριστές ταυτότητες των όντων: «Ο Θεός είναι η μονάδα που γεννά μονάδα και επιστρέφει στον εαυτό της σε μία μοναδική, φλογερή πνοή». Εδώ αναφαίνονται τρεις αδιαίρετες κινήσεις: πρώτα, μια έκχυση αφθονίας· ύστερα, μια «επανασύναξη» από την εμπειρία του κόσμου· τέλος, η εκ νέου σύνθεση σε μία ενότητα, όπου η εκροή και η επαναφορά γίνονται ένα.
Όποιος δει σε αυτό την υποψία της διδασκαλίας της Αγίας Τριάδας, τη διαλεκτική του Χέγκελ ή ακόμη και τις αινιγματικές ιδιότητες της κβαντομηχανικής, ακολουθεί ακριβώς το μονοπάτι που ανοίγει αυτό το στοχαστικό δοκίμιο.
Ο Θεός ως Καθαρή Σκέψη
Ο Μάιστερ Έκχαρτ, όπως τον διαβάζει ο Σλότερντικ, θα μπορούσε να σταθεί ως ο 25ος φιλόσοφος του βιβλίου, αφού κι εκείνος έβλεπε τον Θεό ως «intellectus purus» – καθαρή σκέψη, έξω από κάθε ανθρώπινη εικόνα.
Αφετηρία της θεολογίας του είναι ο Λόγος: «Εν αρχή ην ο Λόγος, και ο Λόγος ην προς τον Θεόν». Για τον Έκχαρτ, η ενανθρώπηση του Θείου –του Υιού– γίνεται μέσω της συμμετοχής μας στον εκτυλισσόμενο Λόγο. Έτσι, ο άνθρωπος γίνεται κοινωνός και μέτοχος της θείας διάνοιας, σχεδόν ομοούσιος.
Εδώ η Αγία Τριάδα αντηχεί με τον Βιβλίο των 24: Πατήρ, Υιός και Άγιο Πνεύμα ως τρεις κινήσεις σε μία: η εκπόρευση του Πατέρα, η ενανθρώπηση του Λόγου στον άνθρωπο και η επιστροφή, άνευ απώλειας, στην ενότητα του Πνεύματος.
Η αληθινή Εκκλησία, υπό αυτήν την έννοια, δεν είναι ναός από μάρμαρο, αλλά ο τόπος της «συνουσίας»· εκεί όπου «να σκέφτεσαι σημαίνει να γεννάς τον Θεό».
Η Γέννηση του Θεού στην Ψυχή
Ο Σλότερντικ συνοψίζει: «Αν ο Θεός είναι πνεύμα και το πνεύμα σημαίνει ζωή-ως-σκέψη και σκέψη-ως-ζωή, τότε η ενανθρώπισή του στον Χριστό δεν είναι απλώς ένα γεγονός του τότε, που τελετουργικά θυμόμαστε στη Θεία Λειτουργία. Μπορούμε και πρέπει να μετέχουμε κι εμείς στην ενανθρώπηση του Λόγου, απελευθερώνοντας μέσα μας τη δύναμη του intellectus purus».
Η «γέννηση του Θεού στην ψυχή» δεν περιορίζεται στη Βηθλεέμ, αλλά μπορεί να επαναληφθεί παντού και πάντοτε, όπου άνθρωποι ξεπερνούν την αλαζονεία του εγώ και την ταραχή της φαντασίας τους, αφήνοντας τον Θεό να περάσει. «Omne opus Dei est novum» – κάθε έργο του Θεού είναι νέο.
Ο Άξονας της Ιστορίας
Η αξία αυτής της μυστικιστικής παράδοσης, για τον Σλότερντικ, είναι πως μας θυμίζει ότι η πραγματικότητα είναι σχέση, όχι μεμονωμένα άτομα. Όπως η Τριάδα, έτσι και η ύπαρξη θεμελιώνεται σε σχέσεις: στη δημοκρατία, στην οικολογία, στη συμβίωση των όντων.
Ο στοχαστής της θρησκείας Μαρκ Κ. Τέιλορ συνδέει την Τριάδα, τον Λόγο και τη διαλεκτική του Χέγκελ, τονίζοντας ότι η χριστιανική ιδέα του «εν τρισί και τρία ενί» είναι η «μεντεσέ» πάνω στην οποία γυρίζει η ιστορία. Η ενότητα αυτού που είναι και αυτού που υπήρξε, ως μία ουσία συνεχής και πάντοτε νέα.
Κβαντική Οντότητα
Ο Τέιλορ φτάνει ακόμη πιο πέρα, συνδέοντας τον Λόγο της Τριάδας με την κβαντική φυσική: η ενότητα της σκέψης και του Είναι δεν είναι μόνο φιλοσοφικό συμπέρασμα, αλλά και η «νηφάλια κατάληξη» της κβαντικής μηχανικής. Ο άνθρωπος δεν είναι απλό στίγμα σε έναν άπειρο γαλαξία· είναι συμμέτοχος στη συν-δημιουργία της πραγματικότητας.
Ο Κάρλο Ροβέλλι, κορυφαίος φυσικός, υπογραμμίζει πως η ύλη καθορίζεται από «βαθιά σχεσιακότητα»· τίποτε δεν έχει νόημα έξω από το πλαίσιο των σχέσεων. Και η πραγματικότητα είναι διαρκής μεταβολή, όπου το παρελθόν, το παρόν και το μέλλον πλέκονται σε έναν ενιαίο ιστό.
Ύστερη Φαουστιανή Εποχή
Ο Σλότερντικ δεν παραλείπει και την ειρωνική του αιχμή: θυμίζει τον Σπένγκλερ, που μιλούσε για «δεύτερη θρησκευτικότητα» – μια ύστερη, τεχνητή λαχτάρα των ανθρώπων του ύστερου πολιτισμού. Το αν μπορεί να υπάρξει γέφυρα με τις αυθεντικές ρίζες, παραμένει αβέβαιο.
Κλείνει όμως με τον στοχασμό του Μάρτιν Μπούμπερ, υπενθυμίζοντας το θαύμα της αλληλοσύνδεσης όλων:
«Ακούμε τα πιο εσωτερικά μας βάθη — και δεν ξέρουμε ποια θάλασσα είναι, που ψιθυρίζει».
ΠΗΓΗ: noema
*****
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΑΚΟΜΑ
Ο Φρόιντ και οι Έλληνες: Οι κλασικές ρίζες της δυτικής ψυχολογίας
Η δίκη του Σωκράτη: Όταν η σκέψη έγινε έγκλημα
Γιώργος Σεφέρης: Λίγες είναι οι νύχτες με φεγγάρι που μ' αρέσουν
ΗΠΑ- Κίνα: Η σταθερή αλληλεξάρτηση μικροτσίπ- σπάνιων γαιών
Βιρτζίνια Γουλφ: Η Ελλάδα είναι η πιο όμορφη χώρα που έχει απομείνει
Πού θα οδηγήσει η παρακμή της φιλολογίας;
Γιάννης Ρίτσος: Με τρομάζει η ομορφιά σου
Πώς οι Δημοκρατίες πέφτουν εκ των έσω
Πόσο εύκολη είναι η αναγνώριση Παλαιστινιακού Κράτους;
Πώς αλλάζει σελίδα η Ιστορία;
δεν βρέθηκαν σχόλια επισκεπτών...