Η συντριπτική πλειονότητα των κρατών του κόσμου βιώνει μια δημογραφική επανάσταση: ραγδαία, διαρκή και κατά πάσα πιθανότητα μη αναστρέψιμη γήρανση του πληθυσμού.
Ο συνδυασμός χαμηλής γεννητικότητας και υψηλού προσδόκιμου ζωής έχει οδηγήσει σε σημαντική αύξηση του ποσοστού των ανθρώπων άνω των 65 ετών και, συνακόλουθα, σε σταθερή άνοδο της διάμεσης ηλικίας των πληθυσμών.
Το 1950, περίπου 5% του παγκόσμιου πληθυσμού ήταν 65 ετών και άνω.
Μέχρι το 2021, το ποσοστό αυτό είχε σχεδόν διπλασιαστεί.
*****
Για να μη χάσετε καμία ανάρτηση της Εποπτείας, γραφτείτε στο εβδομαδιαίο newsletter μας, πατώντας ΕΔΩ
Για ΟΛΑ τα videos της Εποπτείας, γραφτείτε στο κανάλι μας στο youtube, πατώντας ΕΔΩ
*****
Ακόμα κι αν τα ποσοστά γεννήσεων σταθεροποιηθούν στα επίπεδα του 2022 —σενάριο μάλλον απίθανο— ο ΟΗΕ προβλέπει ότι έως το 2050, το ποσοστό αυτό θα έχει υπερτριπλασιαστεί.
Πολλά από αυτά τα κράτη δεν γερνούν απλώς· μικραίνουν πληθυσμιακά. Πάνω από 40 χώρες έχουν συρρικνούμενους πληθυσμούς λόγω χαμηλής γονιμότητας, και μέχρι το 2050, σχεδόν 90 χώρες θα καταγράφουν λιγότερους πολίτες στο τέλος κάθε έτους απ’ ό,τι στην αρχή του.
Όπως έχουν επισημάνει πολλοί αναλυτές, η γήρανση επιβραδύνει την οικονομική ανάπτυξη και απαιτεί μεγαλύτερες δημόσιες δαπάνες για την πρόνοια των ηλικιωμένων.
Ωστόσο, κρύβει και ένα διεθνές όφελος που συχνά αγνοείται: μειώνει σημαντικά την πιθανότητα πολέμου μεταξύ κρατών.
Ο 21ος αιώνας, που αναμένεται να είναι «ο αιώνας της αποπληθυσμιακής μετάβασης», ίσως εξελιχθεί και σε έναν πιο ειρηνικό αιώνα.
Η ιδέα ότι οι διεθνείς συγκρούσεις θα μειωθούν τις επόμενες δεκαετίες ίσως φαίνεται αντιφατική, δεδομένων των πολλών πολέμων στην Αφρική, την Ευρώπη και τη Μέση Ανατολή στο πρώτο τέταρτο του αιώνα.
Όμως καθώς οι χώρες γερνούν, οι κυβερνήσεις αναγκάζονται να εστιάσουν στους ηλικιωμένους πολίτες και να διαχειριστούν περιορισμένους πόρους.
Ταυτόχρονα, μελέτες δείχνουν ότι όσο μεγαλώνουν οι ηγέτες και οι κοινωνίες, τόσο περισσότερο τείνουν να προτιμούν την ειρήνη. Οι κοινωνίες γίνονται έτσι λιγότερο ικανές και λιγότερο πρόθυμες να διεξάγουν πολέμους.
Παρότι υπάρχουν εξαιρέσεις, η επιθετικότητα είναι πιο έντονη σε χώρες με νέους πληθυσμούς. Η επερχόμενη δημογραφική στροφή προς γηρασμένους και μικρότερους πληθυσμούς αναμένεται να αναδιαμορφώσει τη γεωπολιτική—ίσως και προς το καλύτερο.
Σύμφωνα με στοιχεία του Uppsala Conflict Data Program και του Ινστιτούτου PRIO, οι στρατιωτικές συγκρούσεις σχεδόν διπλασιάστηκαν την περίοδο 2012–2022. Ωστόσο, οι περισσότερες τέτοιες συγκρούσεις προήλθαν από δημογραφικά νεαρές χώρες.
Το ποσοστό άνω των 65 στις χώρες που πυροδοτούν συγκρούσεις ήταν διαρκώς γύρω στο 5% —το μισό του παγκόσμιου μέσου όρου. Οι ηλικιωμένες χώρες έχουν ήδη αποδείξει μειωμένη ροπή προς στρατιωτικές συγκρούσεις.
Λιγότερη οικονομική δύναμη, λιγότερες συγκρούσεις
Η γήρανση μειώνει τα διαθέσιμα οικονομικά μέσα για πόλεμο. Η μείωση του εργατικού δυναμικού και της παραγωγικότητας, αλλά και η εξασθένηση της εγχώριας κατανάλωσης, καθιστούν τις χώρες λιγότερο δυναμικές και λιγότερο ικανές να χρηματοδοτούν στρατιωτικές επιχειρήσεις.
Η Ευρώπη θα χάσει έως το 2050 περίπου το 17% του εργατικού της δυναμικού (ηλικίες 15–64), η Ανατολική Ασία το 24%, η Ιαπωνία το 28%, η Κίνα το 23%, η Ρωσία το 19% και η Γερμανία το 17%.
Η κρίσιμη ηλικιακή ομάδα 40–49 ετών, που θεωρείται η πιο παραγωγική, συρρικνώνεται ραγδαία. Η Ιαπωνία το 1991 είχε το μέγιστο αυτής της ομάδας· το 2005 είχε μειωθεί κατά 29%.
Η τεχνολογική πρόοδος —όπως η τεχνητή νοημοσύνη— ίσως μετριάσει τις επιπτώσεις, αλλά δεν τις ανατρέπει. Το παράδειγμα της Ιαπωνίας τη δεκαετία του 1990 είναι χαρακτηριστικό.
Από πλευράς ζήτησης, η γήρανση επίσης πλήττει την κατανάλωση. Οι 40άρηδες, που είναι οι πιο καταναλωτικοί, μειώνονται, ενώ οι άνω των 65, που ξοδεύουν λιγότερο, αυξάνονται.
Στην Κίνα, αυτή η μεταβολή έχει συμβάλει στην κατάρρευση της αγοράς ακινήτων: η ηλικιακή ομάδα των 30 ετών —οι βασικοί αγοραστές— μειώθηκε κατά 30% από το 2020.
Αν και η μείωση της ανάπτυξης ενδέχεται να προκαλέσει εσωτερικές συγκρούσεις για πόρους, ταυτόχρονα περιορίζει την ικανότητα των κρατών να διεξάγουν πολέμους.
Οι οικονομολόγοι Mark Harrison και Nikolaus Wolf έχουν δείξει ότι όσο αυξάνεται το ΑΕΠ, αυξάνεται και η πιθανότητα επιθετικών ενεργειών.
Άρα, η γήρανση λειτουργεί ως ανάχωμα.
Λιγότεροι στρατιώτες, λιγότεροι πόλεμοι
Το 2050, η Ανατολική Ασία θα έχει 42% λιγότερους νέους ηλικίας 18–23 ετών από ό,τι το 2020.
Η Λατινική Αμερική 13% λιγότερους, η Ευρώπη 17% λιγότερους.
Οι στρατοί θα δυσκολευτούν να επανδρώσουν τις δυνάμεις τους.
Ακόμα κι αν προσφέρουν υψηλότερους μισθούς ή μειώσουν τα κριτήρια, οι πόλεμοι θα είναι δυσκολότερο να διεξαχθούν.
Η Ιαπωνία, από το 2000 ως το 2021, δεν μπόρεσε ποτέ να καλύψει το 100% των στρατιωτικών θέσεων. Η Κίνα, παρά την αύξηση αμοιβών, δεν έχει αρκετούς ικανούς στρατιώτες. Η Ρωσία, πριν καν τον πόλεμο στην Ουκρανία, δυσκολευόταν στις επιστρατεύσεις —και τώρα η έλλειψη εξειδικευμένου ανθρώπινου δυναμικού υπονομεύει τις στρατιωτικές της ικανότητες.
Ακόμα και η αντικατάσταση ανθρώπων από τεχνολογία (π.χ. drones, τεχνητή νοημοσύνη) έχει όρια. Πολλές στρατιωτικές αποστολές θα συνεχίσουν να απαιτούν ανθρώπινη παρουσία, και η χρήση προηγμένων όπλων απαιτεί και πιο εξειδικευμένο προσωπικό.
Ηλικιωμένες κοινωνίες, ειρηνικές κοινωνίες
Οι ηλικιωμένοι πληθυσμοί είναι και πολιτικά πιο φιλειρηνικοί. Δημοσκοπήσεις δεκαετιών στις ΗΠΑ, την Κίνα και αλλού δείχνουν ότι όσο μεγαλώνει κάποιος, τόσο πιο δύσκολα αποδέχεται τη χρήση βίας ή τη θυσία στρατιωτών.
Οι απώλειες σε πολέμους τρομάζουν περισσότερο τις κοινωνίες που ήδη έχουν χαμηλή γεννητικότητα.
Σε αυταρχικά καθεστώτα, όπως η Κίνα, η ύπαρξη εκατοντάδων χιλιάδων «γονέων του ενός παιδιού» που πενθούν για τον μοναδικό απόγονο που έχασαν, ασκεί πίεση στους ηγέτες να μην εμπλακούν σε συγκρούσεις με ανθρώπινο κόστος.
Συμπέρασμα: Η δημογραφία ως ανάχωμα στον πόλεμο
Η δημογραφική γήρανση δεν θα καταργήσει τους πολέμους —το απέδειξε η εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία. Αλλά θα περιορίσει τη δυνατότητα και τη διάθεση των κρατών να εμπλακούν σε στρατιωτικές συγκρούσεις.
Όλα τα κράτη, ανεξαρτήτως φιλοδοξιών, θα αναγκαστούν να αντιμετωπίσουν κατά πρόσωπο τις συνέπειες αυτής της δημογραφικής επανάστασης.
Η γήρανση, όσο παράδοξο κι αν ακούγεται, ίσως αποδειχθεί η πιο ισχυρή ειρηνευτική δύναμη του 21ου αιώνα.-
*****
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΑΚΟΜΑ
Ο Φρόιντ και οι Έλληνες: Οι κλασικές ρίζες της δυτικής ψυχολογίας
Η δίκη του Σωκράτη: Όταν η σκέψη έγινε έγκλημα
Γιώργος Σεφέρης: Λίγες είναι οι νύχτες με φεγγάρι που μ' αρέσουν
ΗΠΑ- Κίνα: Η σταθερή αλληλεξάρτηση μικροτσίπ- σπάνιων γαιών
Βιρτζίνια Γουλφ: Η Ελλάδα είναι η πιο όμορφη χώρα που έχει απομείνει
Πού θα οδηγήσει η παρακμή της φιλολογίας;
Γιάννης Ρίτσος: Με τρομάζει η ομορφιά σου
Πώς οι Δημοκρατίες πέφτουν εκ των έσω
Πόσο εύκολη είναι η αναγνώριση Παλαιστινιακού Κράτους;
Πώς αλλάζει σελίδα η Ιστορία;
δεν βρέθηκαν σχόλια επισκεπτών...