Στα μέσα του 20ού αιώνα, μια μακρόχρονη έχθρα έφτασε στο τέλος της. Για περισσότερους από τέσσερις αιώνες, η εχθρότητα ανάμεσα σε Καθολικούς και Προτεστάντες —γνωστή στους θεολόγους ως η διένεξη των δύο ομολογιών— υπήρξε μία από τις βασικές αρχές της ευρωπαϊκής ζωής. Ώσπου, κάποια στιγμή, σταμάτησε.
Για να κατανοήσει κανείς πόσο επαναστατική υπήρξε αυτή η διαθρησκευτική ειρήνη, αξίζει να θυμηθεί τι προηγήθηκε. Διότι το αμοιβαίο μίσος μεταξύ των δύο ομολογιών διαμόρφωσε όχι μόνο την πρώιμη νεότερη εποχή, με φρικιαστικές πράξεις βίας όπως η Νύχτα του Αγίου Βαρθολομαίου (1572) και ο Τριακονταετής Πόλεμος (1618-1648), που διέλυσαν την Ευρώπη, αλλά παρέμεινε ισχυρή δύναμη ως τον ύστερο 19ο και πρώιμο 20ό αιώνα, επηρεάζοντας τη δημόσια και πολιτική ζωή.
*****
Για να μη χάσετε καμία ανάρτηση της Εποπτείας, γραφτείτε στο εβδομαδιαίο newsletter μας, πατώντας ΕΔΩ
Για ΟΛΑ τα videos της Εποπτείας, γραφτείτε στο κανάλι μας στο youtube, πατώντας ΕΔΩ
*****
Η πιο ακραία περίπτωση ήταν η Γερμανία, όπου η Προτεσταντική πλειοψηφία εξαπέλυσε το 1871 μια επιθετική εκστρατεία κατά της Καθολικής μειονότητας. Για επτά χρόνια, οι κρατικές αρχές απέλασαν καθολικά τάγματα, ανέλαβαν τον έλεγχο των καθολικών εκπαιδευτικών ιδρυμάτων και λογόκριναν καθολικές εκδόσεις.
Στην Ολλανδία, προτεσταντικά πλήθη επιτίθονταν βίαια σε καθολικές πομπές· στην Αυστρία, ένα λαϊκό κίνημα με σύνθημα «Μακριά από τη Ρώμη» ξεκίνησε (ανεπιτυχώς) το 1897 εκστρατεία εξάλειψης του Καθολικισμού μέσω μαζικών μεταστροφών.
Οι Καθολικοί, από την πλευρά τους, υπήρξαν εξίσου εχθρικοί προς τους Προτεστάντες. Στη Γαλλία, καθολικά περιοδικά και κηρύγματα κατηγορούσαν τους Προτεστάντες για προδοσία – ορισμένοι ζητούσαν ακόμη και την αφαίρεση της υπηκοότητάς τους. Επαγγελματικές ενώσεις, συνδικάτα και μέχρι και φιλαρμονικές μπάντες χωρίζονταν συχνά με βάση το ομολογιακό χάσμα.
Ακόμα και σε καθημερινό επίπεδο, μέχρι τον 20ό αιώνα, ήταν κοινό να υπάρχουν καθαρά Καθολικές ή Προτεσταντικές γειτονιές, κόμματα και περιοδικά. Διακεκριμένοι πολιτικοί και λαϊκοί συγγραφείς κατηγορούσαν συστηματικά την άλλη ομολογία για οπισθοδρόμηση, ανατροπή των θεσμών ή ακόμη και σεξουαλική διαστροφή. Ένας γνωστός Γερμανός ιστορικός ισχυρίστηκε τη δεκαετία του 1860 ότι Καθολικοί και Προτεστάντες κατάγονταν από διαφορετικές φυλές.
Και όμως, μέχρι τη δεκαετία του 1950, αυτή η αμοιβαία περιφρόνηση έλαβε τέλος. Οι δύο ομολογίες συμφιλιώθηκαν, λαϊκοί ηγέτες ίδρυσαν κοινές οργανώσεις και πολιτικοί δημιούργησαν ισχυρά διαθρησκευτικά πολιτικά κόμματα. Ακόμα και οι εκκλησιαστικές αρχές, που αρχικά δίσταζαν, ακολούθησαν τελικά.
Η Καθολική Εκκλησία, κατά τη Β’ Σύνοδο του Βατικανού, διακήρυξε επίσημα το 1964 ότι οι Προτεστάντες δεν ήταν αιρετικοί, αλλά αδελφοί εν πίστει. Μόνο στη Βόρεια Ιρλανδία διατηρήθηκε η ισχύς του αντικαθολικισμού και αντιπροτεσταντισμού — μια αξιοσημείωτη εξαίρεση που επιβεβαίωσε τον κανόνα.
Πώς, λοιπόν, επήλθε αυτή η συγκλονιστική αλλαγή; Γιατί, μετά από τέσσερις αιώνες διαίρεσης, οι παλιές εχθρότητες έσβησαν τόσο γρήγορα; Είναι εύκολο να υποθέσει κανείς ότι αυτή η δραματική μεταστροφή συνέβη μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και ότι ήταν μέρος της ευρύτερης φιλελευθεροποίησης της Ευρώπης.
Ίσως σκεφτεί κάποιος πως, έπειτα από τα τραύματα του ναζισμού και του σταλινισμού, οι Ευρωπαίοι εκτίμησαν τον πλουραλισμό. Ή ότι η ειρήνη μεταξύ Καθολικών και Προτεσταντών ήταν απλώς αποτέλεσμα του κύματος εκκοσμίκευσης: ότι, αφού εγκατέλειψαν τις εκκλησίες τη δεκαετία του ’60, οι άνθρωποι αδιαφόρησαν και για τις παλιές εντάσεις.
Ωστόσο, και οι δύο αυτές υποθέσεις είναι λανθασμένες. Διότι η καθολικοπροτεσταντική ανακωχή άρχισε πολύ πριν από τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο — ως απάντηση στο ναζιστικό κάλεσμα για τερματισμό της θρησκευτικής διχόνοιας και οικοδόμηση φυλετικής ενότητας. Πολλοί Καθολικοί και Προτεστάντες διανοητές και ηγέτες εντυπωσιάστηκαν βαθιά από αυτό το επαναστατικό μήνυμα.
Ακόμα και αν διαφωνούσαν με ορισμένες ιδέες του Χίτλερ, πίστευαν ότι η χριστιανική συνεργασία θα μπορούσε να ανοίξει συναρπαστικούς νέους ορίζοντες. Κυρίως, ήλπιζαν πως η ενότητα θα τους επέτρεπε να οικοδομήσουν μια ευρωπαϊκή τάξη βασισμένη στην ανισότητα. Υπό την ηγεμονία των Ναζί, οι Καθολικοί και Προτεστάντες ηγέτες ευελπιστούσαν να προστατεύσουν την οικονομική ιεραρχία μεταξύ εργατών και εργοδοτών, αλλά και τη σεξουαλική ανισότητα μεταξύ ανδρών και γυναικών.
Δηλαδή, η ειρήνη μεταξύ Καθολικών και Προτεσταντών, στην απαρχή της, δεν ενείχε μόνο μια νέα ανεκτικότητα, αλλά και μια συντήρηση της σκληρής αποκλειστικότητας. Και μετά τον πόλεμο, αυτό αποδείχθηκε εξαιρετικά καθοριστικό, καθώς Καθολικοί και Προτεστάντες ήρθαν στην εξουσία και συνέβαλαν στην οικοδόμηση μιας βαθιά άνισης Ευρώπης.
Παρότι κανείς δεν περίμενε από τον Πάπα Ιωάννη Παύλο Β΄ να υπερασπιστεί τις Προτεσταντικές Μεταρρυθμίσεις, η αναφορά του στον Λούθηρο και στον Καλβίνο ως σε «μεγάλες προσωπικότητες» συνιστούσε σαφή αναγνώριση της σημασίας τους για τον διαμορφωμένο ευρωπαϊκό πολιτισμό.
Ο διάδοχός του, Βενέδικτος ΙΣΤ΄, παρότι περισσότερο θεολογικά συντηρητικός, συνέχισε να ενθαρρύνει τη συνεργασία με τις Προτεσταντικές εκκλησίες και υποστήριξε τη μετάφραση κοινών λειτουργικών κειμένων.
Η σύμπνοια αυτή έφτασε στο απόγειό της το 2016, όταν ο Πάπας Φραγκίσκος μετέβη στη Σουηδία για την έναρξη των εορτασμών των 500 ετών από τη Μεταρρύθμιση – όχι για να καταδικάσει, αλλά για να ενισχύσει τη συμφιλίωση.
Η εικόνα του Ποντίφικα να στέκεται δίπλα στον πρόεδρο της Παγκόσμιας Λουθηρανικής Ομοσπονδίας δεν ήταν απλώς συμβολική· ήταν ενδεικτική της θεσμικής ωριμότητας στην αντιμετώπιση ενός πικρού παρελθόντος.
Ασφαλώς, η σύγκλιση δεν αναιρεί τις βαθιές θεολογικές διαφορές – για παράδειγμα, ως προς το κύρος του Πάπα, τη φύση της Θείας Ευχαριστίας ή τη σχέση Πίστης και Έργων. Όμως, η έμφαση έχει πλέον μετατοπιστεί από τη δογματική αντιπαράθεση στην κοινή μαρτυρία: την ανάδειξη μιας ενωμένης χριστιανικής φωνής απέναντι στις προκλήσεις του εκκοσμικευμένου κόσμου, της φτώχειας, της ανισότητας, της μεταναστευτικής κρίσης και της οικολογικής απειλής.
Ειδικά στην Ευρώπη, όπου οι παραδοσιακές εκκλησίες βλέπουν τη συμμετοχή να φθίνει και τον δημόσιο λόγο τους να εξασθενεί, η ενότητα –έστω και πρακτική– καθίσταται αναγκαιότητα.
Ίσως αυτό που διακυβεύεται σήμερα δεν είναι τόσο η υπερίσχυση ενός δόγματος επί ενός άλλου, αλλά η ικανότητα των Εκκλησιών να διαδραματίσουν ρόλο μέσα σε κοινωνίες που ολοένα και λιγότερο τις αναγνωρίζουν ως αυθεντίες. Κι έτσι, η παλιά διχόνοια που κάποτε γέννησε πολέμους και διασπάσεις, μετατρέπεται –έστω αργά– σε εφαλτήριο αμοιβαίας κατανόησης.
Σε μια ήπειρο που παλεύει να διαμορφώσει την ταυτότητά της εν μέσω κρίσεων, αυτή η επίπονα κτισμένη συμφιλίωση ίσως να είναι μία από τις πιο πολύτιμες παρακαταθήκες της.
Αν ο αντικαθολικισμός και ο αντιπροτεσταντισμός επιβίωσαν τόσο πολύ, αυτό οφειλόταν στην εντυπωσιακή τους προσαρμοστικότητα. Στα τέλη του 19ου και στις αρχές του 20ού αιώνα, πολλοί Ευρωπαίοι πίστευαν ότι οι δύο ομολογίες εξηγούσαν τη διαμόρφωση του σύγχρονου κόσμου, όπως η διάδοση του καπιταλισμού, η άνοδος της αστικής εργατικής τάξης ή η γένεση του φεμινισμού.
Ήταν πολύ συνηθισμένο να θεωρείται ότι η κατανόηση των βασικών χαρακτηριστικών της σύγχρονης κοινωνίας εξαρτιόταν από τις συγκεκριμένες καθολικές ή έντονα προτεσταντικές συνεισφορές στην κοινωνία.
Ένα διαφωτιστικό παράδειγμα είναι ο Βέλγος προτεστάντης οικονομολόγος Émile de Laveleye, που υπήρξε ένας από τους πιο δημοφιλείς κοινωνικούς θεωρητικούς στα τέλη του 19ου αιώνα. Σε πολλά βιβλία του (το ένα από τα οποία πούλησε 2 εκατομμύρια αντίτυπα), ο Laveleye υποστήριζε ότι η δυναμική και η ανάπτυξη της σύγχρονης καπιταλιστικής οικονομίας ήταν δώρο της Μεταρρύθμισης.
Ο Λούθηρος και οι οπαδοί του ενθάρρυναν τους πιστούς να διαβάζουν την Αγία Γραφή μόνοι τους, γεγονός που καλλιέργησε την πνευματική ευφυΐα και την επιδίωξη της αυτοβελτίωσης. Εξίσου σημαντικό ήταν ότι ο Λούθηρος δίδαξε ότι οι διάφορες τάξεις έχουν διαφορετικές κλήσεις. Αυτό έκανε εφικτό οι εργάτες και οι εργοδότες να ζουν αρμονικά, ακόμα κι αν αυτό σήμαινε την αποδοχή σημαντικής οικονομικής ανισότητας μεταξύ τους.
Ο Καθολικισμός, ωστόσο, με την πίστη του στα θαύματα, τους αγίους και την παπική εξουσία, κρατούσε τους ανθρώπους σε κατάσταση άγνοιας και εκούσιας τεμπελιάς. Στο τέλος, αυτή η πίστη εκφυλίστηκε σε σοσιαλισμό, τον οποίο ο Laveleye εξήγησε ως εξέγερση κατά της εργασίας και των θεόδοτων ανισοτήτων. Πολλοί προτεστάντες ιερωμένοι και μελετητές επίσης αποδίδουν στον προτεσταντισμό την ευθύνη για τον καπιταλισμό, πιο γνωστός εξ αυτών ο κοινωνιολόγος Max Weber.
Οι Ευρωπαίοι Καθολικοί ήταν εξίσου πρόθυμοι να πιστωθούν τη σύγχρονη οικονομική ευημερία. Ο Γερμανός οικονομολόγος Heinrich Pesch, για παράδειγμα, που ήταν περήφανος Ιησουίτης, συμμεριζόταν την προτεσταντική πίστη ότι η ανισότητα ήταν μέρος της «φυσικής» τάξης του Θεού. Ωστόσο, προειδοποιούσε ότι ήταν οι προτεστάντες που υπονόμευαν τη κοινοτική φιλανθρωπία, την καρδιά αυτής της τάξης.
Υποστηρίζοντας ότι κάθε άτομο μπορούσε να έχει άμεση σχέση με το Θεό, καλλιέργησαν ακραίο ατομικισμό, αποσύνθεσαν τους κοινοτικούς δεσμούς και άθελά τους διευκόλυναν τη θρησκευτική απάθεια. Αυτή η απώλεια θρησκευτικής ηθικής, ισχυριζόταν ο Pesch, οδήγησε στον σοσιαλισμό, που απέρριπτε τις θρησκευτικές αρχές υπέρ μιας καθαρά οικονομικής θεώρησης των ανθρώπων.
Οι Καθολικοί, αντίθετα, αντιλαμβάνονταν ότι η κοινωνική αρμονία στηρίζεται στη φιλανθρωπία. Όπως εξηγούσε ο Pesch στο επιδραστικό έργο του «Φιλελευθερισμός, Σοσιαλισμός και Χριστιανική Κοινωνική Τάξη» (1899), η Εκκλησία δίδασκε ότι η ανισότητα στην ιδιοκτησία επέτρεπε τη εθελοντική προσφορά και έτσι δημιουργούσε κοινωνική αρετή. Για να τεκμηριώσουν αυτό το σημείο, ο Pesch και άλλοι καθολικοί σχολιαστές αναφέρονταν σε σύγχρονα στατιστικά δεδομένα. Τα ενοριακά αρχεία έδειχναν ότι οι Καθολικοί δώριζαν πολύ περισσότερα σε προγράμματα βοήθειας απ’ ό,τι οι Προτεστάντες.
Τα ζητήματα σεξουαλικότητας προκάλεσαν ίσως τις πιο έντονες εχθρότητες μεταξύ Καθολικών και Προτεσταντών. Ενώ οι καθολικές και προτεσταντικές ελίτ μοιράζονταν τη εχθρότητα προς τον φεμινισμό και τα κινήματα σεξουαλικής μεταρρύθμισης, θεωρούσαν επίσης η μία την άλλη ενεργούς απειλές για το ιερό της πατριαρχικής οικογένειας. Προτεσταντικά φυλλάδια και εγχειρίδια γάμου προειδοποιούσαν αδιάκοπα ότι οι καθολικοί ιερείς ήταν η κύρια πηγή σεξουαλικού χάους στον κόσμο.
Αφού τους στερούνταν, λόγω της ακεραιότητας, μια «φυσική» διέξοδος για τις σεξουαλικές επιθυμίες, οι ιερείς επιδίωκαν να υπονομεύσουν υπάρχοντες γάμους: χρησιμοποιούσαν το θεσμό της εξομολόγησης για να αποκτήσουν ψυχολογική εξουσία πάνω στις γυναίκες. Ο Γαλλοκαναδός συγγραφέας Charles Chiniquy, του βιβλίου-επιτυχίας «Ο Ιερέας, η Γυναίκα και η Εξομολόγηση» (1874), που κυκλοφόρησε σε εννιά γλώσσες, ήταν από τους πολλούς που περιέγραφαν τον Καθολικισμό ως συνωμοσία για να σπάσει την εξουσία του άντρα πάνω στη γυναίκα.
Όπως προειδοποιούσε με ανάμεικτο αποτροπιασμό και ζήλια, όταν μια γυναίκα εξομολογείτο σεξουαλικές φαντασιώσεις στον ιερέα της, ήταν δεμένη για πάντα να αναζητά «μυστικές όργιες».
Οι Καθολικοί αντέτειναν και απέδιδαν στην υποστήριξη του διαζυγίου από τη Μεταρρύθμιση την παρακμή της οικογένειας, που γινόταν όλο και πιο εμφανής με τη διάδοση του χωρισμού και την αύξηση των γεννήσεων εκτός γάμου. Αν ο γάμος για όλη τη ζωή δεν ήταν πλέον ιερός, τι εμπόδιζε άνδρες και γυναίκες να παντρεύονται και να χωρίζουν συνεχώς αναζητώντας σεξουαλικές περιπέτειες;
Οι Καθολικοί ξανά χρησιμοποίησαν στατιστικά στοιχεία για να αποδείξουν ότι ο Προτεσταντισμός ενθάρρυνε τις εξωσυζυγικές σχέσεις. Ο Βέλγος δημοσιογράφος Prosper de Haulleville ισχυρίστηκε το 1876 ότι οι 39.501 γεννήσεις εκτός γάμου στην πλειοψηφία Προτεσταντική Πρωσία, από 2.983.146 γυναίκες σε ηλικία τεκνοποίησης, την μετέτρεπαν σε κόλαση της ανηθικότητας. Σε σύγκριση, υποστήριζε ο Haulleville, η πλειοψηφία Καθολική Ιταλία ήταν παράδεισος αγνότητας.
Συνοψίζοντας, τα στερεότυπα και η έχθρα Καθολικών-Προτεσταντών παρέμεναν κανονικά, κεντρικά πλαίσια για την κατανόηση της σύγχρονης ζωής σχεδόν καθημερινά. Όπως και ο αντισημιτισμός, ήταν παλαιές ιδέες που διαρκώς αποκτούσαν νέες παραλλαγές και μορφές που χρησιμοποιούσαν σύγχρονα εργαλεία, όπως τα στατιστικά και τα μέσα μαζικής ενημέρωσης.
Βεβαίως, τέτοιες ανησυχίες δεν ήταν ποτέ καθολικές και η έντασή τους ποίκιλλε ανάλογα με τον χρόνο και τον τόπο. Σε κάποιες κοινότητες, οι λαϊκοί αγνοούσαν τα περισσότερα από αυτά και ακόμα περιστασιακά παντρεύονταν ανθρώπους της αντίθετης ομολογίας. Παρ’ όλα αυτά, μέχρι τον 20ό αιώνα, η εχθρότητα Καθολικών-Προτεσταντών ήταν βαθιά θεμέλια της ευρωπαϊκής ζωής. Λίγοι Ευρωπαίοι θα μπορούσαν να φανταστούν έναν κόσμο χωρίς αυτό το χάσμα.
Γιατί, λοιπόν, εγκατέλειψαν τόσοι πολλοί Ευρωπαίοι αυτές τις διαιρέσεις μέσα σε λίγες δεκαετίες; Η απάντηση βρίσκεται στη δεκαετία του 1930, και ιδιαίτερα στην άνοδο του ναζισμού.
Οι Ναζί σήμερα θυμούνται κυρίως για τον ακραίο ρατσισμό, τον ιμπεριαλισμό και τη γενοκτονική βία τους. Αλλά στα πρώτα τους χρόνια, το μήνυμά τους περιστρεφόταν συχνά γύρω από οικονομικά και φύλα θέματα. Και τα δύο αντηχούσαν τις ανησυχίες πολλών Χριστιανών. Στον οικονομικό τομέα, υποσχόταν σταυροφορία κατά του σοσιαλισμού και της πιο ριζοσπαστικής του εκδοχής, του κομμουνισμού, και κάλεσαν εργάτες και εργοδότες να συνεργαστούν αρμονικά μέσα σε μια ανισότητα.
Στον τομέα των φύλων, οι Ναζί επέμεναν στον διαχωρισμό και την ανισότητα ανδρών και γυναικών, και χρησιμοποίησαν πολιτικές πρόνοιας για να ωθήσουν τις γυναίκες εκτός της αγοράς εργασίας, ώστε να επικεντρωθούν στην αναπαραγωγή. Οι πρώιμες ναζιστικές δημοσιεύσεις ισχυρίζονταν συχνά ρητά ότι αυτές οι ιδέες συνέπιπταν με τις χριστιανικές διδασκαλίες και ότι ήταν σύμμαχοι του Χριστιανισμού.
Ωστόσο, η ναζιστική ιδεολογία εισήγαγε και μια σημαντική καινοτομία. Αν και συχνά ξεχνιέται, ο ναζισμός υποσχόταν επίσης να τερματίσει το ομολογιακό χάσμα. Στο ιδρυτικό του έγγραφο του 1920, το κόμμα εξέφραζε την υποστήριξή του στον «θετικό χριστιανισμό», μια νέα και φυλετικοποιημένη αντίληψη της θρησκείας που περιλάμβανε τόσο Καθολικούς όσο και Προτεστάντες.
Ο ίδιος ο Άδόλφος Χίτλερ ασχολούνταν έντονα με το ομολογιακό διαχωρισμό. Σε αρκετά σημεία του Mein Kampf (1925), καθώς και σε διάφορους λόγους του, απέδιδε σε αυτόν τις εσωτερικές διαιρέσεις και την αδυναμία της Γερμανίας. Οι Ναζί λοιπόν υποστήριζαν ότι μια νέα τάξη απαιτούσε μια ιστορική, νέα, διαχριστιανική συνεργασία. Η χριστιανική ενότητα, το τέλος του πολυαιώνιου ομολογιακού πολέμου, ήταν απαραίτητη προετοιμασία για την ήττα του «Ιουδαϊκού Μπολσεβικισμού», έναν στόχο που ο Χίτλερ και οι ακόλουθοί του θεωρούσαν αναπόφευκτο.
Όσο ο ναζισμός ήταν ένα περιθωριακό κίνημα, οι χριστιανικές ελίτ αγνοούσαν κατά βάση αυτό το μήνυμα. Όμως η άνοδός του στην εξουσία, πρώτα στη Γερμανία και μετά, μέσω στρατιωτικής κατάκτησης, η κατοχή της Ευρώπης, οδήγησε πολλούς να μιμηθούν την ναζιστική έκκληση για ομολογιακή ενότητα.
Το 1932, για παράδειγμα, ο καθολικός συγγραφέας Robert Grosche ίδρυσε το πρώτο καθολικό περιοδικό που υποστήριζε ανοιχτά τον ναζισμό. Ο Grosche υποστήριξε ότι τόσο η Εκκλησία όσο και το ναζιστικό κίνημα αναγνώριζαν ότι η χάρη του Θεού λειτουργούσε όχι μέσω των ατόμων, αλλά μέσω φυλετικών κοινοτήτων. Οι Καθολικοί και οι Ναζί, κατά τον Grosche, ήταν σύμμαχοι στη δημιουργία ενός «ιερού χώρου», όπου όλη η κοινωνία κινητοποιούνταν προς συλλογική σωτηρία.
Ο Grosche έγινε επίσης ο πιο θορυβώδης υποστηρικτής της εμπλοκής με τους Προτεστάντες. Οι δύο ομολογίες, αναρωτιόταν, ήταν αδέλφια στην «κοινότητα του αίματος». Ο Αυστριακός επίσκοπος Alois Hudal δημοσίευσε κάποιες από τις πιο διακεκριμένες προσπάθειες να συμφιλιώσει τις καθολικές διδασκαλίες με τη ναζιστική δογματική. Όπως και ο Grosche, οραματίστηκε ένα κοινό μέλλον: «Όποιος ... εξαλείψει τη θρησκευτική διαίρεση», εξήγησε, «θα προσφέρει τη μεγαλύτερη υπηρεσία» στη «γερμανική φυλή και στην ολόκληρη πολιτιστική ηγεσία της Ευρώπης».
Πηγή: aeon
*****
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΑΚΟΜΑ
Η δίκη του Σωκράτη: Όταν η σκέψη έγινε έγκλημα
Υπάρχουν ιδεολογίες σήμερα;
Γιατί να συγχωρούμε; Η στωική φιλοσοφία δίνει την απάντηση
Ο Αλμπέρ Καμί γράφει για την τραγωδία των γηρατειών
Γιατί βαρεθήκαμε τα κόμματα;
Γιώργος Σεφέρης: Λίγες οι νύχτες με φεγγάρι που μ' αρέσουν...
Νόαμ Τσόμσκι: Έτσι λειτουργεί η εξουσία!
Ελευθέριος Μουζάκης, ο πιο ειλικρινής φορολογούμενος επιχειρηματίας
Φράνκα Ράμε, η πανέμορφη θεατρίνα που δεν... κάθισε στα αυγά της!
Η σημασία και τα όρια της Ελευθερίας
Να ζει κανείς, ή να μη ζει; Σκέψεις πάνω στην πιο τραγική φράση του Σέξπιρ στον Άμλετ
δεν βρέθηκαν σχόλια επισκεπτών...